Nghiên cứu làng ven đô Hà Nội theo định hướng khu vực học ( Trường hợp làng Kim Lũ.)

 Nguyễn Thị Huyền Vân

1. Lý do chọn đề tài

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3. Phương pháp tiếp cận và các nguồn tư liệu

4. Nội dung chính ( Bố cục)

Phần I

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH LÀNG KIM LŨ

1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên

1.1.1.        Vị trí địa lý

Xã Kim Lũ xưa hiện nay thuộc phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội, nằm ở phía Tây Nam thành phố, phía Đông Bắc của huyện Thanh Trì; phía Đông có sông Tô Lịch, phía Bắc giáp làng Hạ Đình, phía Nam giáp làng Quang Liệt (xã Thanh Liệt), phía Tây giáp thôn Triều Khúc (xã Tân Triều). Xã Kim Lũ cách không xa kinh thành Thăng Long chỉ khoảng 6 km theo đường chim bay về phía Tây Nam. Về mặt phong thủy, theo quan niệm của người xưa, vùng đất này được cho là có thế “cận Đế vương” (gần với vua, chúa), được đánh giá là tối linh hình kim quy có long chầu hổ phục, là vùng đất địa linh tú khí, nhân hòa vật thịnh. Phía Bắc - Đông Bắc có núi Nùng, núi Sưa làm hậu chẩm. Phía Nam có Đọi Sơn làm tiền án, Nhuệ giang làm minh đường. Phía Đông cận kề có sông Tô là Tả thanh long. Phía Tây có Ba Vì là Hữu bạch hổ. Đây được đánh giá là phúc địa, nên từ rất xa xưa đã có nhiều dòng họ tìm đến khai phá sinh tụ tạo nên làng.

1.1.2. Điều kiện tự nhiên

Về mặt địa hình, làng tương đối bằng phẳng với độ dốc từ 0_­­­^o - 3^o, độ cao trung bình so với mặt nước biển khoảng 2,5m. Về mặt thổ nhưỡng, đất làng là đất phù sa cũ được hình thành do các lòng sông cổ bồi đắp dần, nên còn có những chỗ trũng sâu tạo thành hồ, ao. Thành phần vật chất bao gồm sét bùn lẫn mùn thực vật, phù hợp cho phát nông nghiệp như trồng rau, hoa màu, cây thực phẩm và lúa 2 vụ. Làng cũng có một dải đất ven bờ sông Tô Lịch, bề ngang rộng khoảng vài chục mét, chạy dài từ đầu làng đến cuối làng, dải đất này thường được người dân tận dụng trồng thêm rau muống cung cấp cho nội đô.

Kim Lũ là một làng nằm trong vùng đồng bằng Bắc Bộ, điều kiện khí hậu mang đặc trưng của khí hậu vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, đó là khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa, có mùa đông lạnh. Mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 và mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9. Hướng gió thống trị là hướng Đông Nam và Đông Bắc, tốc độ gió cực đại là 20 - 25 m/s trong mùa mưa. Tuy nhiên, ở đồng bằng châu thổ sông Hồng không có mùa khô tuyệt đối vì độ ẩm quanh năm luôn cao trên 80%, lượng mưa trung bình năm khoảng 1.500mm, cao hơn nhiều so với ngưỡng phân chia phân chia vùng khô và vùng ẩm là 500mm. Tại Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn (Láng), các số liệu quan sát trung bình theo năm như sau: nhiệt độ 23,5^o_­C, lượng mưa 1674,4 mm, độ ẩm 84%, số giờ nắng trong ngày 4,0; số ngày mưa phùn trong năm tại Hà Nội là 42,7 ngày. Hiện tượng thời tiết này tập trung nhiều nhất vào tháng 3 (14.5 ngày). Số ngày sương mù trong năm là 11,7 ngày, xuất hiện nhiều nhất vào tháng 12 (2,6 ngày)[52, tr.57].

Làng Kim Lũ nằm sát bên bờ sông Tô Lịch. Sông Tô chạy dọc theo làng từ Nam đến Bắc là ranh giới tự nhiên phía Đông phân chia làng Kim Lũ với làng Định Công, làng Đại Từ. Đây là nguồn cung cấp nước canh tác chính qua hệ thống kênh mương, vì vậy nó có vai trò rất quan trọng đối với đời sống sản xuất của người dân. Đoạn sông qua làng dài khoảng 1500m, người dân xây dựng các con mương dẫn nước từ sông chạy vào cấc cánh đồng, phục vụ việc tưới tiêu nông nghiệp cho cả làng. Không chỉ vậy trên mặt nước còn được người dân thả rau muống, rau rút. Đây cũng là nơi nhận nước thải sinh hoạt của làng và các khu dân cư xung quanh. Vì vậy, đến nay dòng sông này đang bị ôi nhiễm nặng nề.

Ngoài sông Tô Lịch do địa hình không bằng phẳng có chỗ trùng sâu nên làng có hệ thống hồ ao đầm chằng chịt.

1.2. Lịch sử hình thành

       1.2.1. Tên làng và những thay đổi về mặt hành chính

Kim Lũ xưa là một xã gồm 3 thôn: thôn Cầu (từ 1945 đến nay là Kim Giang); thôn Trung nay là Kim Lũ; thôn Văn nay là Kim Văn.

Theo gia phả các dòng họ thì làng Kim Lũ được thành lập từ cách đây hơn 500 năm, vào khoảng đời vua Lê Thánh Tông (1460 - 1497), tên cổ gọi là làng Lủ (Lủ Cầu, Lủ Trung, Lủ Văn), còn có tên khác là Thanh Đàm cổ ấp. Địa điểm đầu tiên của làng là ở khu vực Gò Sở, Bồ Đa (nay là tên các xứ đồng), sau đó làng chuyển về ven sông Tô Lịch[1], mới đầu chỉ là những chòm xóm lẻ tẻ sau mới phát triển như hiện nay. Tuy nhiên, theo một số nhà nghiên cứu thì làng Lủ có lẽ được hình thành cũng với quá trình dựng nước của người Việt từ thưở các vua Hùng, cách đây trên dưới 2500 năm, vì tên làng Lủ (Kẻ Lủ) là một từ cổ, những làng có từ “Kẻ” đi kèm theo một từ Nôm khác, khó xác định chính xác ngữ nghĩa như Kẻ Lủ, Kẻ Vanh, Kẻ Gùn… là những làng rất cổ. Về sau, Lủ được phiên âm Hán - Việt là Kim Lũ, nghĩa là kim tuyến - sợi dây vàng, chỉ sự giàu sang. [9, tr.336]

Làng Kim Lũ xa xưa thuộc huyện Thanh Đàm, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam[2]. Đến thời vua Minh Mạng nhà Nguyễn (1831-1832), thành lập các tỉnh Hà Nội, Hưng Yên, Nam Định, Ninh Bình trên cơ sở các trấn Sơn Nam và thành Thăng Long cũ; khi đó Kim Lũ thuộc phạm vi tỉnh Hà Nội. Theo Hà Nội địa bạ ngày mồng 1 tháng 9 năm Tự Đức 19 (1866)[30, tr232] thì xã Kim Lũ thuộc tổng Khương Đình, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín. Đến năm 1890, thời vua Thành Thái, trên đất Sơn Nam xưa và Thăng Long cũ, thành lập thêm các tỉnh: Hà Nam (phủ Lý Nhân), Thái Bình (tách từ Nam Định và có nhập thêm một phần, ở phía Nam sông Luộc, của tỉnh Hưng Yên), Cầu Đơ (sau đổi là Hà Đông bao gồm cả: Thường Tín và Ứng Hòa của trấn Sơn Nam xưa). Khi đó, xã Kim Lũ thuộc tổng Khương Đình, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông[20, tr.944]. Năm 1899, thực dân Pháp lấy một ít đất đai của các huyện Thọ Xương,  Vĩnh Thuận và Từ Liêm cũ gần sát thành phố lập thành “khu vực ngoại thành Hà Nội”, đến năm 1915, chúng đưa “khu vực ngoại thành” này về tỉnh Hà Đông dưới tên gọi là huyện Hoàn Long.

Từ sau ngày 31-12-1942, thực dân Pháp thành lập “Đại lý đặc biệt Hà Nội”, khu vực này gồm có 9 tống với 60 xã thôn; Kim Lũ lúc này thuộc thuộc Đại Lý Hoàn Long, tỉnh Hà Nội[9, tr337]. Sau cách mạng tháng Tám 1945 cho đến ngày hòa bình lập lại (1954) khu vực ngoại thành Hà Nội bao gồm 120 xã thôn thuộc 4 quận ngoại thành (quận V,VI,VII,VIII)[48, tr.7]. Từ năm 1945 và trong kháng chiến chống Pháp, Kim Lũ có tên là xã Tam Kim. Năm 1949, thêm 2 làng Thượng Đình và Hạ Đình sáp nhập vào xã Tam Kim thuộc quận 6, Hà Nội. Năm 1955, Thượng Đình và Hạ Đình tách về Nhân Chính, Tam Kim sáp nhập với thôn Đại Từ thành xã Đại Kim, thuộc quận 7 thành phố Hà Nội. Đến năm 1961, bằng quyết định ngày 20-4-1961 của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về việc mở rộng thành phố Hà Nội và quyết định số 78 – CP ngày 31-5-1961 của Hội đồng Chính Phủ thì thành phố Hà Nội có 4 huyện ngoại thành trong đó có huyện Thanh Trì gồm 21 xã và 1 thị trấn; khi đó xã Đại Kim là 1 xã thuộc huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. Tháng 10/1982, theo Quyết định 173 HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng, phường Kim Giang được thành lập trên cơ sở một phần diện tích và dân số của làng Kim Giang cùng phần đất và dân cư dọc đoạn đường ven theo sông Tô Lịch (từ phường Thượng Đình tới xã Đại Kim). Tuy nhiên, xã Đại Kim vẫn còn 1 phần thôn Kim Giang cũ thuộc làng Kim Lũ. Đến năm 2003, theo nghị định số 132/2003/NĐ-CP của Chính phủ ngày 06 tháng 11 năm 2003 về việc điều chỉnh địa giới hành chính để thành lập các quận Long Biên, Hoàng Mai, thành lập các phường trực thuộc quận Long Biên, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội thì xã Đại Kim trở thành phường Đại Kim thuộc quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội.

Như vậy, cho đến năm 2003, làng Kim Lũ vẫn thuộc khu vực ngoại thành Hà Nội, về mặt quản lý hành chính vẫn theo mô hình quản lý nông thôn.

Từ tháng 11 năm 2003, Kim Lũ đã trở thành một phần của phường Đại Kim thuộc nội thành Hà Nội, mô hình quản lý chuyển sang mô hình quản

lý thành phố trực thuộc trung ương.

1.2.2. Dân cư Kim Lũ

Theo gia phả các dòng họ và lời các cụ trong làng kể lại thì những cư dân đầu tiên đến lập làng Kim Lũ từ cách đây 500 năm là các cụ Tổ của Ba dòng họ: Hồng, Nguyễn, Hoàng. Sau 3 dòng họ Thủy tổ đó đã có nhiều dòng khác cũng đến nhập cư như họ Nguyễn Nhân, họ Nguyễn Xuân, họ Phạm… Các dòng họ này cũng đến làng khoảng trên dưới 200 năm. Tuy nhiên, đó chỉ là những họ nhỏ, ít người nên cũng không có nhiều ảnh hưởng trong làng.

1.2.2.1. Dòng họ Hồng (Cung)

1.2.2.2.Dòng họ Nguyễn

1.2.2.3. Dòng họ Hoàng

Tiểu kết

Kim Lũ là một làng nằm ven đô Hà Nội, trên mảnh đất được coi là “địa linh nhân kiệt”, nên dân cư về đây tụ cư khá sớm. Theo gia phả các dòng họ thì làng được lập cách đây khoảng trên 500 năm do thủy tổ 3 dòng họ lớn trong làng là họ Cung (Hồng), họ Nguyễn và họ Hoàng.

Trong suốt 500 năm qua, làng đã trải qua nhiều thời kỳ lịch sử, tên gọi cũng như địa giới hành chính của làngcó nhiều biến đổi. Khi mới thành lập làng thuộc huyện Thanh Đàm, phủ Thưởng Tín, trấn Sơn Nam, sau đó lại thuộc phủ Thường Tín, tỉnh Hà Nội; đến thời vua Tự Đức thì thuộc tỉnh Hà Đông. Thời Pháp thuộc thì thuộc Đại lý Hoàn Long. Đến sau cách mạng tháng 8, Kim Lũ lại trở thành một xã ngoại thành Hà Nội. Đồng thời, trong quá trình lịch sử của mình, vị trí của làng cũng ngày càng gần với trung tâm kinh thành Thăng Long hơn. Đến năm 2003 thì Kim Lũ là một phần của phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, thuộc nội thành Hà Nội. Kim Lũ từ một làng ven đô chính thức trở thành một phường nội thành.

Vị trí này có tác động mạnh tới đặc điểm kinh tế xã hội văn hóa của Kim Lũ, tạo nên những nét riêng so với những làng quê Bắc bộ khác.

Phần II

LÀNG KIM LŨ TRUYỀN THỐNG

2.1. Đời sống kinh tế

       2.1.1. Tình hình ruộng đất và kinh tế Nông nghiệp

2.1.1.1. Tình hình ruộng đất

Kim Lũ là một xã gồm 3 thôn: Cầu, Trung, Văn. Theo địa bạ lập năm Gia Long thứ 4 (1805) (lưu tại trung tâm lưu trữ quốc gia I) thì xã Kim Lũ có tổng diện tích là 488 mẫu 7 sào 9 thước (1.615.536 m²), phía Đông giáp thôn Hạ Đình và thôn Thượng – thôn Hạ của xã Định Công cùng huyện và thôn Đại Từ xã Linh Đường, địa giới dựa theo sông Kim Giang và Trung Giang; phía Tây giáp xã Triều Khúc huyện Thanh Oai, địa giới dựa theo đất ruộng hai xã làm ranh giới; phía Nam giáp xã Quang Liệt cùng huyện, địa giới dựa theo đường phân cách hai xã làm ranh giới; phía Bắc giáp thôn Hạ Đình xã Nhân Mục cùng huyện, địa giới dựa theo đường đi phân cách hai xã làm ranh giới. Ruộng đất xã bao gồm các loại: công điền[1], tư điền[2], thần từ Phật tự[3], công thổ[4], thổ trạch viên trì[5]; ngoài ra còn có đất tha ma và thổ phụ[6] không được tính vào diện tích ruộng đất trong địa bạ.

Thống kê theo địa bạ có 101 hộ dân có sở hữu ruộng tư, trong đó có 17 hộ dân có sở hữu trên 5 mẫu, nhiều nhất là hộ ông Nguyễn Sở dDisnh có 8 mẫu 1 sào ruộng. So với các làng xã khác vào thời điểm này đây có thể là một sở hữu ruộng đất khá lớn. Đặc biệt trong làng không ai có sở hữu ruộng dưới 1 mẫu, đa số có sảo hữu từ 2-3 mẫu ruộng. Ruộng đất của làng cũng có người ở nơi khác đến canh tác, đó là những hộ dân xã Quang Liệt (13 trường hợp), đây hầu hết là các ruộng sát với ruộng của xã Quang Liệt nên có thể lý giải những người dân này đã mua lại ruộng của người dân Kim Lũ. Sự mua bán ruộng không chỉ với xã lân cận mà một số người dân ở các xã huyện khác cũng đến mua như dân xã Đáp Đường cùng huyện (2 trường hợp), dân huyện Thọ Xương( 1 trường hợp), dân xã An Ánh huyện Từ Liêm (1 trường hợp). 

Theo đề tài khoa học cấp Quốc gia Hà Nội của TS. Vũ Văn Quân: “Làng xã Thanh Trì (ngoại thành Hà Nội) đầu thế kỉ XIX qua tư liệu địa bạ” thì diện tích trung bình một xã thôn ở huyện Thanh Trì là 275 mẫu như vậy so với nhiều làng xã trong huyện thì xã Kim Lũ có quy mô tương đối lớn. Nhưng chất lượng ruộng tại đây lại không cao, ruộng loại 3 chiếm tỷ lệ lớn đến khoảng 50%  còn ruộng loại 1 chỉ có khoảng 10%.

Ngoài ra, Kim Lũ còn có ruộng Thần tự Phật tự với diện tích là 3 mẫu, được giao cho dân thôn Cầu canh tác. Theo các cụ trong làng thì hoa lợi từ ruộng này được dùng để lo các việc nhà chùa. Đình thì không có ruộng mà khi có việc đình, lễ, hội thì các hộ trong làng sẽ cũng nhau đóng góp hoặc lấy từ hoa lợi của ruộng công của làng.

Ngoài ruộng công của làng, ruộng tư của mỗi hộ, các dòng họ cũng có ruộng chung của họ gọi là ruộng họ. Ruộng họ là một dạng ruộng tư, do những người đỗ đạt làm quan, hay những hộ có điều kiện kinh tế mua và cúng vào họ. Ruộng họ được hội đồng gia tộc giao cho một số nhà trong họ cấy, sau trả lại hoa mầu. Hoa lợi từ ruộng họ được dùng vào các việc của họ như giỗ tổ, tiết Thanh minh hay Đông chí… Những người đỗ đạt trong các kỳ thi cũng được họ khuyến khích, giúp đỡ bằng hoa lợi từ ruộng họ. Diện tích ruộng họ là bao nhiêu thì không ai nắm rõ, nhưng mỗi họ đều có một phần ruộng họ, họ nào càng có nhiều người làm quan và có điều kiện kinh tế thì càng có nhiều ruộng họ. Theo các cụ trong họ Nguyễn thì họ có khoảng 3 mẫu ruộng họ. Đây là một diện tích không nhỏ, có lẽ vì đây là một dòng họ khoa bảng của Làng.

Tóm lại, Kim Lũ là một làng có diện tích ruộng khá lớn nhưng chất lượng không cao ruộng loại 3 chiếm đa số. Tỷ lệ sở hữu ruộng tư khá phổ biển, so với tỷ lệ công tư chung của cả nước bấy giở ( công: 17%, tư: 83%) thì tỷ lệ sở hữu ruộng tư ở đây là khá cao (khoảng 90%), chứng tỏ sở hữu tư nhân về đất đai đang chiếm ưu thế ở đây. Khu vực dân cư cũng khá rộng lơn nhưng vẫn chưa sử dụng hết, vẫn còn nhiều khu đất trống và ao hồ.

            2.1.1.3. Tình hình sản xuất nông nghiệp

Cũng như các làng quê khác ở đồng bằng Bắc Bộ, xưa kia nghề chính của Kim Lũ là nghề nông, trồng lúa nước là chủ yếu, ngoài ra còn trồng một số loại rau mầu khác như khoai lang, ngô, rau…Nhờ đất đai màu mỡ của phù sa sông Hồng, dòng nước sông Tô Lịch ngọt ngào trong vắt mà nhiều sản phẩm nông nghiệp của Kim Lũ khá nổi tiếng trong vùng như: gạo Ré Hoa thơm dẻo, khoai lang Lim nhiều bột trắng mịn ngọt ngào, giống ngô Đăm hạt nhỏ màu vàng óng, khi rang lên nở to như bông hoa bưởi, chuyên dùng để rang bỏng gọi là bỏng ngô. Chẳng thế mà, sản phẩm của làng Lủ đã sớm được đưa vào câu ca dao:

“ Làng Lủ gạo trắng nước trong

Ai về kẻ Lủ thong dong con người”.

Cũng như các làng quê Bắc bộ khác, dân làng Kim Lũ một năm cấy 2 vụ vào tháng Giêng và tháng 6,7 âm lịch, ngoài ra còn thêm 1 vụ mầu vào tháng 11, 12. 

  2.1.2. Thủ công nghiệp

Ngoài nghề nông do ở gần kinh thành kẻ chợ, với bàn tay khéo léo chuyên cần, dân làng Kim Lũ còn có nhiều nghề thủ công khá nổi tiếng trong vùng, trong tỉnh như câu ca:

“Làng Lủ nổi tiếng bỏng rang

Kẹo vừng bỏng cốm lắm hàng nhiều thay”.

2.1.2.1. Nghề chế biến nông sản

Như phần trên đã trình bày, ruộng đất làng không nhiều, lại cũng không màu mỡ nên sản lượng lương thực không cao, hầu như chỉ đủ ăn. Hơn nữa, do vị trí làng gần với kinh thành Thăng Long nên rất thuận lợi để phát triển nghề làm quà bánh. Do dó, từ lâu làng Lủ đã có rất nhiều nghề phụ mà nghề nào cũng nức tiếng gần xa như nghề làm kẹo, làm bỏng, làm cốm, chè Lam, đường nhân bánh trôi, làm bánh đa khoai.

Theo các cụ cao niên kể lại, nghề làm bỏng, kẹo ở làng đã có từ thời Hậu Lê. Bỏng Lủ gồm có: bỏng ngô; ngô rang trộn mật; bỏng bộp (làm từ thóc nếp rang); bỏng cốm (làm từ cốm rang nổ ròn) cắt thành chiếc vuông như bao diêm. Cách làm bỏng cũng không có gì đặc biệt, mỗi loại bỏng khác nhau ở nguyên liệu nhưng cách làm thì tương tự nhau. Bỏng thường được làm bằng ngô hoặc gạo, nguyên liệu được cho vào chảo gang rang, đảo đều cho nổ to ra là thành bỏng. Ngoài ra, với bỏng mật, bỏng có thêm đường mật, ngọt và thơm mà không nhạt như bỏng thường. Kẹo Lủ cũng có khá nhiều chủng loại, kẹo bột, kẹo vừng, kẹo lạc... thường được làm theo mùa vụ còn kẹo dồi lại được làm bán quanh năm.

Đường viên làm nhân bánh trôi thường được làm vào tháng hai, tháng ba âm lịch. Nguyên liệu của đường viên nhân bánh trôi không phải là mật hay đường loại thường mà là “chè”, thứ nước đặc sệt, vàng sánh trong vắt như hổ phách nổi trên mặt chum mật đường, bên dưới là đường đang kết tinh thành đường phèn. “Chè” này phải lấy từ mạn Thường Tín mới là hàng chuẩn. Vì vậy, đường bánh trôi làng Lủ để lâu, không bao giờ bở hay chảy nước. Kể cả trời nồm, nóng ẩm, bê cả thúng ra phơi nắng mà không hề hấn gì.

Cốm Lủ khác cốm Vòng ở chỗ là được sản xuất quanh năm: thóc nếp quýt, nếp cái, được nếp cái hoa vàng thì tốt, ngâm đủ độ ẩm, đem rang chín lên rồi cho vào cối cần (dân làng Lủ gọi là cối máy) giã nhanh chầy thành cốm trắng, còn gọi là cốm mộc. Cốm Lủ ăn ngon bùi, càng nhai kỹ càng thơm càng dẻo, rất tiện lợi cho việc vận chuyển, bảo quản làm lương khô. Cốm Lủ là nguyên liệu chính để làm cốm xào, cốm nén và bỏng cốm. Cốm Lủ là nguyên liệu chủ yếu quanh năm của các cửa hiệu bánh cốm ở phố Hàng Than, món đặc sản phục vụ các đám sêu, đám cưới.

Chè Lam Lủ đã từ lâu là mặt hàng độc đáo nổi tiếng của Kim Lũ ở chốn Kinh kỳ. Sự đặc biệt của loại đặc sản này tên gọi là chè, những hình dáng lại có dạng giống kẹo (nhưng không gọi là "kẹo lam"). Nguyên liệu chính làm chè lam là: thóc nếp, lạc, mật mía kèm theo hương vị thảo quả, gừng. Thóc nếp để làm chè Lam phải là loại thóc nếp già hạt và mẩy, phơi thật khô. Sau đó rang thóc, không được rang nóng quá và phải rang đều tay. Khi thóc đã chuyển sang dạng bỏng thì xay thành bột, xưa thì phải giã bằng chày tay, bột lúc này có màu trắng như tuyết là được. Bột làm xong, được trộn mật mía (thường là mật mía mua từ Phùng, Mai Lĩnh - Chương Mỹ), mạch nha, nước, sau đó được đưa lên chảo quấy đều, đun sôi đến khi thành keo là được, cuối cùng cho thảo quả và gường giã nhỏ, lạc rang vào. Chè Lam có hai loại là vuông và tròn. Nếu là chè Lam bán vào dịp tết  thì chất lượng phải coi trọng hơn: lạc phải nhiều hơn và hương liệu phải được tăng cường. Đặc biệt chè Lam Lủ bán dịp tết thường được cắt nhỏ đều như chiếc kẹo, ủ kỹ hoặc đóng vào túi bảo quản hàng tháng không biến chất, ăn giòn nhưng lại dẻo, không bị khô cứng như một số chè Lam ở các nơi khác.

Cuối thế kỷ XIX, Kim Lũ có thêm một nghề chế biến nữa là làm Bánh đa khoai. Tương truyền do cụ Đô Đính truyền cho. Dân làng làm bánh đa khoai từ tháng 5 ngay sau vụ chiêm. Khoai để làm bánh đa khoai phải chọn lựa kỹ càng, phải là khoai mới dỡ còn ruột trắng, dù là khoai lang trồng trong làng hoặc mua ở nơi khác về đều phải đạt yếu tố trên. Khoai luộc xong bóc hết vỏ lụa, cho cả củ vào cối giã. Khoai giã nhuyễn ra, dùng bay xúc khoai bỏ vào "khuôn", dùng bay miết lên mặt "khuôn" tạo thành chiếc bánh. Sau khi bột khoai miết kín khuôn lột chiếc bánh ra khỏi khuôn, đổ vào nong, bánh rơi khỏi khăn của khuôn, người ta dúng nhẹ khăn vào nước, rồi trát cái khác. Sau đó các nong được đem phơi nắng. Bánh đa khoai thơm và rất giòn, bánh chín hai lần lại có màu trắng hấp dẫn. Ăn có vị ngọt của khoai, không bị nhạt như bánh đa gạo ngày xưa nên rất hấp dẫn với mọi người.

Nghề chế biến nông sản được phổ biến trong làng, hầu hết người thôn Kim Lũ và một phần thôn Kim Văn đều biết làm nghề này. Các hộ gia đình cũng không có bí quyết riêng hay giữ bí quyết riêng cho mình mà các gia đình đều làm chung một cách thức, một bí quyết của làng, tạo nên danh tiếng cho cả làng. Nghề này chủ yếu được làm khi nông nhàn và sử dụng ngay chính các sản phẩm nông nghiệp của làng. Người đàn ông thì ở nhà làm hàng, người phụ nữ thì mang lên Kinh kỳ bán. Nhờ nghề phụ mà mặc dù ruộng đất không nhiều nhưng dân làng vẫn tương đối ấm no, đời sống sung túc hơn so với các làng khác.

2.1.2.2. Nghề làm quạt Lủ

Ngoài nghề chế biến nông sản ra, Kim Lũ còn có nghề làm quạt giấy, còn gọi là quạt “Lưỡng tiện” hay “quạt Thước” (vì nan quạt dài tới một thước ta (0,40m) trở lên), “quạt Lủ” nổi tiếng. Tương truyền nghề này do cụ Cò Phát đem về hơn trăm năm và cũng chỉ tập trung ở một số người trong một xóm. Quạt được làm bằng những thanh tre cật, vót nhẵn, phết giấy bản và nước cậy. Xưa kia quạt Lủ được dùng để tiến vua, chỉ những người giàu có, sang trọng mới mua để dùng hay biếu tặng. Quạt dài trên nửa mét vừa đẹp vừa bền, dùng vào nhiều việc từ quạt gió, che nắng đến cả dùng để tự vệ cũng rất lợi hại. Nghề làm quạt đến khoảng những năm 30, 40 của thế kỉ trước thì bị mai một.

Các nghề phụ này cùng với nghề nông đã đem đến cho người dân Kim Lũ một cuộc sống tương đối ổn định, ấm no so với các địa phương khác. Kẹo vừng, kẹo lạc, bỏng ngô, bánh đa khoai làng Lủ một thời tràn ngập các chợ quê xa gần trong vùng, nhiều nơi kể cả các hàng quán trong nội thành Hà Nội cũng về đây buôn cát. Cốm trắng làng Lủ là nguyên liệu của các nhà sản xuất bánh cốm Hàng Than. Kẹo dồi làng Lủ cũng chiếm ngự thị trường thời bao cấp. Quạt Lủ được bày bán trên phố Hàng Quạt, là loại quạt dành cho người sang trọng quyền quý. Những năm 1960 - 1980 các nghề này rất phát đạt, tuy nhiên đến nay đã mai một dần. Riêng chè Lam làng Lủ hiện vẫn còn là mặt hàng đặc sản trong dịp đón Tết Nguyên Đán hàng năm trên thị trường.

       2.1.3. Thương nghiệp và chợ làng

·        Thương nghiệp:

Người Kim Lũ không chỉ đỗ đạt cao, đóng góp nhiều cho văn hóa Thăng Long - Hà Nội, mà còn khéo tay, giỏi buôn bán nên các sản phẩm của làng đã chiếm lĩnh thị trường một thời.

Người xưa có câu “Nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ” để đánh giá về sự thuận lợi cho việc buôn bán. Xét theo tiêu chuẩn trên, vị trí địa lý của làng Kim Lũ hội tụ cả 3 điều: gần Kinh thành Thăng Long (cận thị), gần với sông Tô (cận giang) và Kim Lũ nằm ngay trên con đường cái quan đi vào kinh đô (là đường 70B-nay là đường Kim Giang) (cận lộ). Do vị trí thuận lợi như vậy nên từ lâu các sản vật của làng Lủ đã nức tiếng gần xa, được nhiều cửa hàng trên phố về đây buôn cất. Đặc biệt sau khi có chợ Lủ thì việc buôn bán ở làng càng sầm uất hơn. Vì vậy, nhiều hộ nghèo ít ruộng đất cũng nhờ nghề phụ mà duy trì được cuộc sống, ít khi phải đi làm thuê, làm mướn cho chủ đất.

Ca dao cũ có câu:

“Em là con gái Lủ Trung

Bán đường, mua bút cho chồng đi thi

Nữa mai chiếm bảng vinh quy

Bõ công sớm tối bốn thì công lênh...”

Qua câu ca dao ta thấy rằng trong sự thành đạt của những người làng Lủ, có vai trò rất lớn của những người mẹ, người vợ. Phụ nữ Kim Lũ đảm đang, tần tảo giúp chồng, con, đến mức coi sự thành đạt của chồng, con là mục đích sống, là niềm tự hào của mình. Qua câu ca ta cũng thấy rằng thương nghiệp của làng cũng rất phát triển: “Bán đường, mua bút cho chồng đi thi”.  

·        Chợ làng

Mặc dù việc buôn bán phát triển như vậy, nhưng vốn làng Lủ không có chợ, mà dân làng phải đi các chợ vùng lân cận, hoặc gánh rong lên Kinh bán. Phải đến khoảng cuối thế kỉ 19, làng mới có chợ được gọi là chợ Lủ.

Xưa kia, quanh làng Lủ có chợ Quang, chợ Bằng, chợ Sét, chợ Mơ, chợ Ngã Tư Sở, xa hơn có chợ Bưởi nhưng làng Lủ không có chợ. Sau đó cụ Nguyễn Trọng Hợp (còn gọi là cụ lớn Văn) có công mở chợ Lủ để dân làng họp chợ khỏi phải đi xa. Theo dân làng, đáng lẽ chợ làm ở vị trí đình cũ, chỗ nhà bia, cách cổng làng Lủ bây giờ khoảng 50 mét. Nhưng cụ Văn cho rằng chợ phải có quán, có quán thì nhiều đối tượng phức tạp, nhiều cảnh nhếch nhác diễn ra. Nếu chợ đặt ở ngay gần đình sẽ làm xấu cảnh quan và giảm linh thiêng của ngôi đình nên cụ không cho làm chỗ đấy mà sang cắm đất làm chợ Lủ trên đất làng Định Công, cách làng Lủ bởi con sông Tô Lịch. Hai bên thỏa thuận với nhau rằng người làng Lủ và làng Định Công buôn bán ở chợ có quyền lợi như nhau: không phải đóng thuế chợ, chỉ thu thuế người ở các nơi, hàng tổng hàng huyện đến. Chợ họp một tháng 9 phiên vào các ngày 1, 4, 6, 11, 14, 16, 21, 24, 26. Sở dĩ dân làng chọn các phiên chợ ấy là để tránh 6 phiên chợ Mơ (ngày 2, ngày 7); 6 phiên chợ Quang (ngày 3 và 8), 6 phiên chợ Bưởi (ngày 4 và ngày 9) và các chợ lân cận. Chợ Lủ nằm theo sông Tô Lịch và hướng chính quay mặt ra sông. Diện tích chợ lúc hoạt động rộng nhất tới hơn một mẫu. Từ sông Tô Lịch nhìn vào có ba dãy quán bảy gian, bài trí theo hình chữ U: Hai bên hai dãy và có một dãy vuông góc với hai dãy ấy. Các dãy nhà bảy gian này tường được xây bằng gạch, mái lợp ngói ta, các gian cách nhau khá rộng, mái cao và thoáng. Dãy quán bảy gian phía trong chạy song song với sông Tô Lịch. Khoảng giữa hai quán là đất trống được chia ngồi thành hai dãy quay lưng vào nhau, tạo thành hai lối đi, để mọi người thuận lợi mua bán. Khoảng đất trống bên phải chợ lúc sầm uất dân làng còn bán cả trâu, bò. Hàng hóa ở chợ chủ yếu là các mặt hàng nông sản, thực phẩm như cá, thịt, rau… và một số đặc sản của làng, dân làng có cái gì thì mang ra chợ bán cái ấy.

Sau khi chợ Lủ bị phá thì dân làng gánh hàng vào Kinh đô để buôn cất và bán rong; hoặc sang các chợ gần làng như chợ Quang (ở Quang Liệt) và chợ Đơ (ở Triều Khúc). Từ sáng sớm, các bà các chị đã quang gánh tề tựu ở bến tàu điện Cầu Mới để kịp chuyến tàu điện đầu tiên vào thành phố lúc 5 giờ sáng. Bán buôn thì gọn mà ít lãi, cho nên hầu hết là đi bán rong; bày mỗi thứ quà đặc sản một ít lên cái mẹt đậy khít miệng thúng. Họ đi khắp cả Kinh Kỳ. Giá cả các món quà cũng rất rẻ: Chè lam tròn, dẹt bằng miệng bát ăn cơm, có nhân lạc thì 1 hào một cái, chè lam vuông bằng con chì hay kẹo bột chỉ 5 xu một chiếc; bánh đa khoai còn rẻ hơn, có 1 chinh một cái; bỏng bộp, 1 xu được những chục nắm. Giá rẻ lại thơm ngon nên những món quà quê ấy được dân Kinh kỳ rất ưa chuộng. Vì vậy, hầu hết các hộ có nghề phụ trong làng cuộc sống đều tương đối ấm no.

Từ xưa, việc buôn bán đã giành cho phụ nữ, người đàn ông chỉ ở nhà sản xuất. Hàng quà bánh tuy đem lại thu nhập nhưng lại không phải là nghề chính, nghề chính vẫn là nông nghiệp nên dân làng chỉ tập trung làm nghề phụ và buôn bán vào những lúc nông nhàn.

2.2. Tổ chức xã hội và quản lý làng xã

       2.2.1. Tổ chức quản lý làng xã

·        Bộ máy hành chính

Trước cách mạng tháng 8/1945, Kim Lũ là một xã gồm 3 làng thuộc tổng Khương Đình, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. 

       Trước thời Pháp thuộc, ở cấp xã, người đứng đầu mỗi thôn là phó lý, người đứng đầu xã là Lý trưởng, đứng đầu một tổng là Chánh tổng. Xã Kim Lũ thuộc tổng Khương Đình, làng Kim Lũ cũng đồng thời là xã Kim Lũ- là đơn vị hành chính cấp cơ sở. Lý trưởng và phó lý là những người trực tiếp quản lý làng. Lý trưởng và phó lý là những người do dân bầu ra, nhưng phải được phủ huyện xét kỹ, sau đó đưa lên quan tỉnh để cấp văn bằng và làm mộc triện. Họ được phân chia cho một số ruộng để cấy mà không phải nộp tô, thậm chí, họ còn lạm dụng chức quyền để lạm thu tô thuế bỏ túi riêng. Mỗi làng xã khi đó là một đơn vị cấp cơ sở.

  Vào thời Pháp thuộc, Chính quyền đã đặt ra các đợt cải cách hành chính gọi là các cuộc “cải lương hương chính”.  Ngày 12-8-1921, Thống sứ Bắc Kỳ đã ra Nghị định về việc cải tổ bộ máy quản lý cấp xã. Theo văn bản này, việc quản trị các xã được giao cho Hội đồng tộc biểu, với số thành viên từ 4 đến 20 người và một nhiệm kỳ là 3 năm. Tuy nhiên việc này không đem lại hiệu quả như mong muốn nên năm 1941, theo đề nghị của Thông sứ Bắc kỳ, vua Bảo Đại đã ra đạo Dụ số 31 nhằm chấn chỉnh lại việc tổ chức và quản lý các công việc làng xã, Theo bản đạo Dụ này việc quản trị làng xã được giao cho một cơ quan duy nhất là Hội đồng kỳ mục. Tiêu chuẩn tham gia vào Hội đồng ngoài các nhà khoa bảng, có phẩm hàm, còn có cả các quan lại, viên chức, những người tham gia quân đội của chính quyền thuộc địa và chính phủ Nam triều. Đạo Dụ quy định chức vụ đứng đầu Hội đồng kỳ mục là Tiên chỉ và Thứ chỉ. Bộ phận thừa hành gồm: Lý trưởng, Phó lý và các chức dịch khác: Chưởng bạ (trông coi sổ địa bạ), Hộ lại (phụ trách hộ tịch), Thư ký, Thủ quỹ, Trương tuần (phụ trách công tác trị an)[6, tr.144].

Như vậy cũng giống như các làng quê Bắc Bộ khác, thời kỳ này bộ máy quản lý cấp xã Kim Lũ là một Hội đồng kỳ mục gồm đầy đủ chức sắc như trên.

·        Giáp

       Làng Lủ có bốn giáp:

Giáp Đông - bao gồm hai họ Cung Chính và Cung Bàng.

Giáp Đoài - gồm họ Nguyễn  Xuân và họ Cung ở xóm Điếm.

Giáp Nam - gồm họ Nguyễn Công và Nguyễn Văn.

Giáp Bắc - gồm họ Hoàng và họ Nguyễn Xuân.

       Con trai đủ 18 tuổi (tuổi mụ) là được vào giáp (cũng là vào làng). Các trai đinh ở 3 bàn cuối phải làm cỗ phục vụ làng, biếu phần các cụ trung đình và những người có hàm quan từ thất phẩm trở lên. Nội dung hoạt động của phe Giáp cũng mang tính xã hội và nhân văn.  Giáp là tổ chức để phân công biện lễ và phục vụ tế lễ trong các dịp lễ tiết và hội làng, tổ chức tang lễ cho người chết. Tài sản chính của mỗi Giáp là ruộng. Ruộng này do những người không có con trai thành tâm cúng tiến vào quỹ ruộng hậu. Đối với người sống, nếu có hoàn cảnh khó khăn thì được cấy ruộng của Giáp. Thực chất đây là hoạt động khuyến nông, luân phiên giúp nhau giải quyết khó khăn về việc làm và đời sống. Đối với người chết mà không có con trai, hàng năm cũng được cộng đồng cúng giỗ, là chỗ dựa về tinh thần.

·        Hương ước

Kim Lũ cũng có hương ước, hương ước là các quy định chung, luật lệ chung cho cả làng. Tuy nhiên hương ước này đã bị thất truyền, đến nay không còn. Thông thường hương ước được ghi thành các điều khoản đề cập đến nếp sống và tập quán sinh hoạt của làng xã mà mọi cá nhân, mọi thành viên và mọi tổ chức trong làng xã đều phải chấp hành triệt để [6, tr.139]. Vì vậy, Hương ước đã góp phần hướng dẫn và điều chỉnh các hành vi và lối sống của mỗi xã dân phù hợp với truyền thống, đặc điểm làng.

Theo các cụ trong làng kể lại thì có một quy định trong hương ước là: nếu gái làng đi lấy chồng thiên hạ thì phải đóng góp để lát gạch một quãng đường khoảng 10m. Trong Thần tích thần sắc của thôn Cầu cũng có nói đến việc phạt vạ trong Hương ước là: “ Những người trái với hương ước thời phải vạ tùy sự lỗi phạt từ 2 hào đến 1 đồng bạc, nộp vào công quỹ và cấm không được ăn uống với làng từ 6 tháng đến 1 năm. Hương lsy được quyền bắt vạ, phải nộp vạ cho cả làng, hạn trong 3 ngày thì phải nộp vạ, nếu bướng ngạnh không chịu thì trình quan xét xử siu theo hương ước tục lệ”.

       Mặc dù có nghề phụ rất nổi tiếng và dân làng làm nghề nhiều nhưng trong làng không có các phường nghề. Bởi nghề này chỉ là nghề lúc nông nhàn, mà nghề nông vẫn là nghề chính của làng. Các hộ dân tự do buôn bán và sản xuất, sau đó mang lên kinh thành buôn cất hoặc bán rong, không có một tổ chức quản lý. Các hộ gia đình, dòng họ cũng không có quy định về việc giữ bí quyết riêng của nghề.

2.2.2. Gia đình và dòng họ

Trong làng có hơn chục dòng họ khác nhau, nhưng có 3 dòng họ lớn nhất và đến làng sớm nhất là họ Hoàng, họ Cung (Hồng), họ Nguyễn; các dòng họ này chiếm khỏang 95% tổng số đinh trong làng. Theo thể phả của làng thì họ Hoàng là họ đến định cư sớm nhất, tuy nhiên không rõ thời gian; họ Hồng đến định cư vào năm Hồng Đức thứ 24 (1493); họ Nguyễn từ đất Sơn Nam đến định cư vào năm Nguyên Hoà nguyên niên (1543).

       Các dòng họ đều có 1 trưởng tộc thuộc vào chi trưởng, ngoài ra các chi khác cũng có 1 người làm trưởng chi. Hiện nay, chỉ có 2 họ Cung và họ Nguyễn có nhà thờ họ. Các dòng họ đều có ngày giỗ họ là dịp để các con cháu tụ họp, tưởng nhớ tổ tiên. Lễ giỗ họ thường được tổ chức ở nhà trưởng họ hoặc nhà thờ họ, các hộ gia đình trong họ đóng góp theo suất đinh. Trước đây các dòng họ đều có ruộng họ, ruộng họ được tộc trưởng giao cho một số hộ trong họ cấy hái, hoa lợi thu được được dùng vào các dịp lễ của họ.

Trong 3 dòng họ thì họ Cung là họ có số đinh đông nhất, đây cũng là họ mạnh nhât về kinh tế do có đông đinh nên có nhiều ruộng, lại giỏi nghề phụ, khéo buôn bán. Tuy nhiên, họ Nguyễn lại được trọng vọng hơn vì họ này có số người đỗ đạt làm quan đông nhất làng. Nói về truyền thống hiếu học của dòng họ, các cụ trong họ Nguyễn cho rằng do họ không có nhiều ruộng, lại ít làm nghề phụ nên phải tìm con đường học hành để tiến thân. Cũng nhờ có số người đỗ đạt cao và ra làm quan đông, nên vị thế của dòng họ trong làng được coi trọng, nhiều người trong họ sau khi cáo quan về làng đều có đóng góp cho làng xã, dòng họ. Các dòng họ cũng có tộc ước, trong đó quy định các vấn đề về lễ nghĩa, tôn ti trong họ; các ngày lễ Tết của họ, các quy định về đối nhân xử thế, khuyến khích con cháu học hành… Bên cạnh hương ước của làng, tộc ước cũng là một loại văn bản có tính luật lệ, mà mọi thành viên trong họ phải tuân theo, nó ràng buộc những người trong họ gắn kết với nhau,cùng tương trợ giúp đỡ nhau, tạo nên sức mạnh cộng đồng dòng họ.

Các dòng họ trong làng rất đoàn kết, hòa thuận với nhau, trai gái giữa các họ thường lấy nhau, càng làm tình làng xóm thêm bền chặt.

       2.2.3. Một vài tổ chức và đoàn thể khác

Do Kim Lũ vốn là đất học, có nhiều người đỗ đạt nên nhiều thầy đồ mở các lớp học tại nhà với vài người học trò theo học chữ Nho, các học trò tạo thành hội đồng môn (học cùng thầy). Hội này gồm những học trò theo học cùng 1 thầy. Khi nhà thầy có việc thì các học trò lại tụ tập đến giúp, hay những dịp Lễ tết cùng nhau đến chúc thầy. Cho đến khoảng những năm 1920 đến kháng chiến chống Pháp, làng có 1 trường tiểu học đến lớp 3 dạy chữ quốc ngữ, để học sinh trong làng và vùng lân cận theo học. Trường tiểu học này nằm ở điếm làng, nay là nhà Văn hóa tổ 28. Đến thời điểm này, vẫn có hội đồng môn. Sau này, còn có thêm hội đồng niên (đến nay vẫn duy trì) đó là hội những người bằng tuổi, hội này thường tập hợp khi trong làng có việc, chẳng hạn như hội làng, để phân công người tham gia chuẩn bị, phụ giúp việc làng; hay khi các thành viên trong hội có việc thì mọi người cũng chung tay giúp đỡ, chia sẻ…

2.2.4. Bố trí các khu đân cư

Làng Lủ xưa nằm ven sông Tô Lịch, có đường cái quan đi lên kinh đô nhưng con đường chính nối các thôn lại là đường đất ven cánh đồng, dân làng chủ yếu đi bằng đường này (do đường ven sông rất vắng người đi lại). Dân làng sống tập trung thành các xóm, nằm ở phía Đông, sát với đường cái quan, còn khu cánh đồng được tách riêng nằm phía Tây. Các ngõ xóm tương đối thẳng nối liền các xóm, thôn với nhau, mỗi thôn lại có vài trục ngõ chính, các nhà đều quay mặt hướng ra các ngõ chính này, đây cũng là cơ sở để phân chia các xóm ở các thôn. Thôn Kim Giang có 1 đường ngõ chính chạy qua cánh đồng sang làng Tân Triều, theo đường ngõ này, bên trái là xóm Cầu (gần Cầu) và bên phải là xóm Chùa (gần Chùa). Kim Lũ có 4 xóm, lấy ngõ chính làm chuẩn thì có xóm Đình trong nằm bên phải, hướng Đông Bắc, xóm Đình ngoài nằm bên trái hướng Đông Nam, xóm Điếm ở hướng Tây Bắc và xóm Ngõ 3 ở hướng Tây Nam, xóm Điếm và xóm Ngõ 3 nằm gần cánh đồng. Tên các xóm được đặt do vị trí đại lý của chúng như xóm Điếm là xóm có điếm làng, xóm ngõ ba nằm ở đường trục rẽ ba (giao đường snag Kim Văn và đường ra cánh đồng), xóm Đình trong nằm ở phái sau giáp đình. Còn đường trục chính của thôn Kim Văn lại có hình chữ U, chạy quanh thôn, thôn được chia làm 2 xóm là xóm trên và xóm dưới, xóm trên gần với thôn Kim Lũ (có đình làng), xóm dưới gần với làng Quang Liệt. 

2.3. Các sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng

      2.3.1. Truyền thống khoa bảng

2.3.2. Công trình kiến trúc văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng

     2.3.2.1. Cổng làng

2.3.2.2. Chùa Lủ

2.3.2.3. Đình làng

                   2.3.2.3.1. Đình Kim Giang (Lủ Cầu)

Đình thờ thành hoàng là đức Mạo Giáp Hoa. Theo thần phả, thần là người làng Thiên Bảo (nay là huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định), sống dưới thời vua Lê Anh Tông (1557-1673). Thần vốn là một vị tướng đi dẹp giặc ở vùng Sơn Tây. Sau khi thắng trận trở về Ngài đi qua làng Lủ Cầu, dừng chân ở đây khao quân, khi Ngài hóa được nhân dân tôn làm Thành hoàng, đời đời thờ phụng. Triều đình ban sắc cho dân Lủ Cầu thờ làm Phúc thần. Hội làng hàng năm tổ chức vào 12 tháng 2 âm lịch.

Vị trí của đình nằm sát đường cái quan (nay là đường Kim Giang), nhìn ra sông Tô Lịch. Kiến trúc của Đình gồm cổng Tam quan, sân gạch, Đại đình, hai nhà tả hữu. Theo ông Nguyễn Văn Thuật là cụ từ của đình thì đình được xây dựng từ cách đây hơn 100 năm, năm 2006 đã được trùng tu, thay ngói, và đắp lại đôi rồng trên mái đình. Trong đình còn lưu giữ được 5 bản sắc phong. Trước đây các bản sắc phong được lưu giữ tại nhà sắc cách đình khoảng 500m. Vào ngày hội, có lễ rước bản sắc phong từ nhà sắc về đặt ở đình trong 3 ngày. Nhưng hiện nay các bản sắc đã được đặt tại hậu cung đình.               

2.3.2.3.2. Đình Kim Lũ (Lủ Trung)

 Đình thờ vị thần xưa hơn đình Kim Giang rất nhiều, đó là Quý Minh Đại Vương, em thúc bá với Đức Thánh Tản Viên.

Theo thần phả, thưở hàn vi ngài lấy nghề kiếm củi nuôi dưỡng mẹ già. Thấy được tấm lòng hiếu thảo của ngài, bà tiên đã dạy ngài phép lạ. Ngài dùng phép thuật cứu dân thoát khỏi nạn dịch ốm đau, chết choc hoành hành. Vào thời vua Hùng thứ 18, quân Thục nhăm nhe ngôi báu, vua Hùng vời ngài ra giết giặc cứu nước. Ngài cùng với Đức Thánh Tản Viên (Sơn Tinh) và em là Cao Sơn Đại Vương đem quân đi dẹp giặc Thục Phán. Khi qua Thanh Đàm cổ ấp có tuyển thêm dân binh cùng đi đánh giặc. Khi thắng trận có qua Cổ ấp ban thưởng và khao quân. Sau này nhân dân nhớ ơn và tôn Ngài là Thành hoàng, thượng đẳng Phúc Thần, chở che cho dân làng. Các triều đại đều ban sắc phong ngài là Thượng đẳng thần. Hiện còn 9 đạo sắc của các triều đại Lê, Nguyễn là Cảnh Hưng, Chiêu Thông, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định.

Vị trí của đình nằm sát đường cái quan, nhìn ra sông Tô Lịch, nhộn nhịp trên bến dưới thuyền, phong cảnh thật tuyệt vời. Tổng thể kiến trúc gồm: cửa Tam quan, sân gạch, đại đình và hậu cung. Tam quan Đình cửa chính cao rộng, nóc kiểu 2 tầng 4 mái, chính giữa đắp nổi bức cuốn thư. Hai cổng phụ liền kề, trên nóc mái đắp nổi 2 hình rồng dát mảnh sứ, đầu ngoảnh về cửa chính. Đình Kim Lũ kết cấu kiểu chữ Đinh gồm đại đình 3 gian 2 chái, tòa nhà dọc 2 gian nối đại đình với hậu cung hình vuông. Hai bờ đình đắp nổi đôi rồng uốn khúc từ trên xuống đầu rồng ngoảnh lên nóc mái. Hậu cung đình xây kiểu 2 tầng 8 mái, cao hơn đại đình, tầng dưới bốn đầu đao gần vân mây, tầng trên đắp nổi bốn đầu rồng chầu lên nóc mái gần mặt trời ngắm hổ phù. Năm 1950, do quân ta đánh sân bay Bạch Mai, nên Pháp càn quét và phá sạch đình Kim Lũ, hoành phi bị chúng đem đi làm bốt ở khu tập thể Kim Giang, vì vậy bài vị và ngai của Thành hoàng được gửi thờ nhờ ở nhà thờ Đại tông họ Nguyễn. Đến năm 1995, dân làng quyên góp trùng tu xây dựng lại đình Kim Lũ như ngày nay.                         

Một đôi câu đối ở đình vừa nêu rõ vị trí, vừa tả cảnh Đình, lại như ngụ ý nhắc tới lịch sử xa xưa của địa phương:

“Tản Lĩnh vân cao giao vọng thần quang thiên thụ nhiễu

  Tô Giang thủy tú trường lưu danh tích bách linh triều”.

Nghĩa là:

               “Núi Tản áng mây cao, xa ngóng ánh thần, tươi tốt ngàn cây vây bọc

            Sông Tô dòng nước đẹp, mãi truyền dấu thánh, linh thiêng trăm khí chầu về”.

Hội làng Kim Lũ được tổ chức vào các ngày 8 và 9 tháng 2 âm lịch hàng năm.

2.3.2.3.3. Đình Kim Văn (Lủ Văn)

T

2.3.2.4. Đền Mẫu

2.3.2.5.Một số di tích khác

Ở làng Kim Lũ còn có 1 di tích mà nhân dân vẫn gọi là đền vua Lê, để thờ vọng vua Lê Thần Tông. Tương truyền vua Lê Thần Tông đi kinh lý, qua Kim Lũ thấy cảnh đẹp nên dừng lại mở đình. Nhân năm ấy nhà vua thọ được 55 tuổi, đã ban khăn áo cho những người ở Kim Lũ cùng tuổi thọ với vua, lại còn cho một số ruộng để làm lộc cho các cụ. Vì vậy nhân dân lập đền thờ vọng để nhớ ơn. Hàng năm cứ đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch, nhân dân lại tổ chức lễ tạ ơn gọi nôm na là giỗ đền. Giỗ đền là nơi gặp mặt giao lưu của các cụ cao tuổi, biểu hiện của tình đoàn kết gắn bó của các cụ và nhân dân 3 làng Lủ.

Trước năm 1945, làng còn có một ngôi Văn Chỉ, nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền về Nho giáo, chỉ việc tôn vinh sự học, cũng là nơi hội họp của những người đã đỗ đạt, người có phẩm hàm, có chức sắc của làng. Hàng năm, làng có tổ chức lễ tế Xuân và tế Thu nhằm khuyến khích người làng coi trọng học hành để có nhiều người đỗ đạt thành tài. Những người dự lễ tế ở đây phải là người đã vào hội Tư Văn, bao gồm những người đỗ đạt khoa bảng, các vị chức sắc của làng của xã. Thời Tây học có mở thêm đến những người đã tốt nghiệp tiểu học trở lên, những người đã mãn hạn lính… Tiếc rằng qua bao thăng trầm của lịch sử, ngôi Văn chỉ của làng đã bị phá hủy, Văn chỉ của làng Kim Lũ nay là nền trường Tiểu học Đại Kim. Hiện làng Kim Lũ còn lưu giữ một tấm bia “Văn từ bia ký” nêu truyền thống hiếu học được lưu lại tại đình làng Kim Lũ.

Trong làng Kim Lũ còn có nhiều ngôi đền thờ, nhà thờ họ thờ các danh nhân hoặc tổ họ như đền thờ danh nhân Tướng công Nguyễn Công Thái, nhà thờ Thủy tổ họ Nguyễn của danh nhân Nguyễn Văn Siêu, nhà thờ danh nhân tiến sĩ Nguyễn Trọng Hợp, nhà thờ họ Hồng (Cung).

Kim Lũ hiện có một số lăng mộ lớn đáng chú ý như:

Lăng mộ danh nhân Tướng công Nguyễn Công Thái tại xứ đồng Mả Cao, ranh giới giữa 3 phường xã Đại Kim – Thanh Liệt và Tân Triều.

Lăng mộ danh nhân văn hóa Nguyễn Văn Siêu tại địa bàn làng Kim Lũ, hướng nhìn ra sông Tô Lịch.

Lăng mộ danh nhân Nguyễn Trọng Hợp tọa lạc tại cuối thôn Kim Văn, hướng ra sông Tô Lịch.

Đây là những lăng mộ của những danh nhân nổi tiếng một thời, các lăng mộ này cũng đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa.

2.3.3. Lễ hội

Như bao làng quê khác, 3 làng Lủ hàng năm tổ chức ngày hội làng vào mùa xuân. Làng Lủ Trung và Lủ Văn tổ chức hội làng vào ngày mồng 8, mồng 9 tháng 2 âm lịch, làng Lủ Cầu tổ chức vào ngày 12 tháng 2; riêng Lủ Cầu còn có hội Mẫu vào ngày mồng 3 tháng 3.

N

2.3.4. Phong tục tập quán

2.3.4.1. Phong tục tập quán theo vòng đời

            2.3.4.1.1. Tục vào làng:

                   2.3.4.1.2. Tục cưới xin

           2.3.4.1.3.Tục lên lão

                   2.3.4.1.4. Tục tang ma

Phong tục về tang tế ở Kim Lũ xưa thực hiện đầy đủ theo Thọ Mai Gia Lễ. Người chịu tang phân theo hai cấp là Đại tang và Tiểu cớ. Đại tang để chở tứ thân phụ mẫu hoặc vợ để chở chồng. Tiểu cớ là để tang ông bà, chú, bác, cô, dì, anh chị em ruột, chồng để chở vợ. Đại tang phải chở trong ba năm, Tiểu cớ phải chở trong một  năm. Ngoài ra còn có trường hợp phải chở tang Bách nhật (100 ngày) cũng nằm trong diện Tiểu cớ. Trong thời gian chịu tang, thân chủ không được ra chốn Đình trung, không được đến các đám hỷ, không được tổ chức cưới hỏi trong gia đình.

 2.3.4.2. Những phong tục tập quán khác

       Trong làng có tập quán “trọng xỉ” (coi trọng người già). Bất kỳ là người giàu hay nghèo, sang hay hèn, người già bao giờ cũng được kính trọng, đặc biệt ở nơi công cộng đình đám. Quan niệm sống “trọng xỉ hơn trọng tước” là truyền thống quý giá của nhân dân Kim Lũ. Nhiều vị quan tước, khoa bảng khi về làng, tuy được dân làng tôn vinh ái mộ nhưng các vị vẫn giữ mực tôn trọng các bậc cao niên trong làng xã. Các vị này đều không tham gia chính quyền, giữ thái độ hòa nhã, tôn trọng người làng, sống cuộc sống bình dân. Cỗ bàn ở đình, đền chỉ có các cụ thượng lão được phần biếu mang đến tận nhà, còn lý hào chức sắc phải tự chia lấy phần như dân đinh. Những công việc ma chay, cưới xin, mừng thọ của dân làng, nếu có mời làng cũng chỉ mời đến các cụ bô lão, cỗ nhỏ thì mời các cụ trong làng, cỗ to thì mời các cụ hàng xã (ba làng). Trai làng cùng tuổi khi ăn uống ở đình trung phải chia ngôi thứ theo cha, người nào có cha hơn tuổi thì được ngồi đầu bàn hoặc chuyển lên bàn trên [9, tr.338].

 Nhân dân Kim Lũ xưa nay vẫn duy trì những ngày Tết dân tộc. Ngoài Tết Nguyên Đán còn có ngày lễ khai hạ mồng 7 tháng Giêng, Tết Thanh Minh mồng 3 tháng 3 (còn gọi là Tết bánh Trôi, bánh Chay); Tết Đoan Ngọ mồng 5 tháng 5 (còn gọi là Tết giết sâu bọ), Tết Trung Nguyên vào ngày rằm tháng 7 (còn gọi là Tết xá tộ vong nhân), Tết Cơm mới mồng 10 tháng 10. Những ngày tuần tiết này, phần lớn các gia đình đều làm lễ cúng gia tiên, cỗ chay hay mặn tùy theo gia cảnh.

Kim Lũ còn có ngày giỗ vua Lê, diễn ra hàng năm vào ngày 21 tháng Giêng âm lịch, nhân dân lại tổ chức lễ tạ ơn vua Lê. Lễ này bắt đầu từ chuyện vua Lê Thần Tông đi kinh lý, qua Kim Lũ thấy cảnh đẹp nên dừng lại mở đình. Nhân năm ấy nhà vua thọ được 55 tuổi, đã ban khăn áo cho những người ở Kim Lũ cùng tuổi thọ với vua, lại còn cho một số ruộng để làm lộc cho các cụ. Giỗ vua Lê là dịp gặp mặt giao lưu của các cụ cao tuổi, biểu hiện của tình đoàn kết gắn bó của các cụ và nhân dân 3 làng Lủ.

Nhân dân cả 3 làng Lủ đều không theo một tôn giáo nào, chỉ có tục lệ thờ cúng gia tiên, các cụ bà thi thoảng đi lễ chùa vào các ngày tuần tiết, dân làng tổ chức lễ Thánh vào những ngày hội làng, sóc vọng, từ xưa đến nay vẫn duy trì.

Do có nhiều truyền thống và phong tục tập quán hay, làng Kim Lũ đã được vua Khải Định phong tặng bốn chữ "Mỹ Tục Khả Gia”.

Tiểu kết

Kim Lũ là một làng Việt cổ truyền có truyền thống lịch sử văn hóa lâu đời. Dân làng lấy nông nghiệp làm nghề chính nhưng do gần kinh thành nên làng rất phát triển các nghề phụ, đặc biệt là các nghề quà bánh phục vụ cho dân Kinh kỳ như kẹo, bỏng, chè Lam, bánh đa khoai… Từ lâu quà bánh làng Lủ đã tràn ngập khắp 36 phố phường. Cũng nhờ nghề phụ và thương nghiệp phát triển mà mặc dù ruộng đất không thật màu mỡ nhưng dân làng vẫn có đời sống kinh tế khá hơn nhiều làng quê xung quanh khác. Ruộng đất trong làng chủ yếu là sở hữu tư, phân chia tương đối đều giữa 3 thôn Cầu, Trung, Văn. Diện tích thổ trạch viên trì tương đối rộng nhưng phần đất có người ở chỉ khoảng 1/3 chứng tỏ trong làng còn có nhiều khu đất trống và ao hồ.

Không chỉ giỏi nghề, khéo buôn bán, Kim Lũ còn là vùng đất hiếu học, có truyền thống khoa bảng lâu đời. Cả làng có 5 người đỗ đại khoa, nhiều người đỗ tiểu khoa và trung khoa, ngoài ra nhiều người không tham gia thi cử nhưng lại nổi tiếng với tài văn chương thi phú. Nhờ thế mà cổng làng Kim Lũ được viết 2 chữ “Quan miện”, nghĩa là mũ quan. Những người đỗ đạt trong làng được ra làm quan, đều làm đến chức quan cao, sau lại về làng sống cuộc đời thanh bạch. Họ chính là những tấm gương để con cháu làng Lủ noi theo tiếp bước, làm rạng danh làng Lủ. Truyền thống hiếu học của làng đã được nêu trong tấm bia “văn từ bia ký” mà đến nay làng vẫn còn lưu giữ được.

Làng Lủ là một làng quê điển hình với các công trình kiên trúc tôn giáo tín ngưỡng như các làng quê khác cồng làng, đình, chùa, đền mẫu, ngoài ra còn có các di tích văn hóa khác như văn chỉ, điếm làng, quán làng… Hơn thế nữa, làng Kim Lũ cũng là một làng giàu phong tục tập quán truyền thống, với nhiều phong tục mang nét riêng của làng như tục khao lão năm 55 tuổi, tục “trọng xỉ hơn trọng tước”... Chính vì vậy mà vua Khải định đã phong tặng làng 4 chữ “Mỹ Tục Khả Gia”.

Kết luận

---

[1] Ruộng công

[2] Ruộng tư

[3] ruộng của các tổ chức tôn giáo, tín ngưỡng

[4] đất công

[5] đất ở vườn ao

[6] các gò, đống

[7] Do lệ chia ruộng cho những người đỗ đạt, triều đình tặng ruộng cho các vị quan về quê khi tuổi cao sức yếu hoặc có thể là ruộng họ

---

[1] Theo các cụ trong làng là do phong thủy kém, trống trải, hay bị trộm cắp, đất đai lại khô cằn, giao thông không thuận lợi.

[2] Trấn Sơn Nam: Nay là các tỉnh các tỉnh Hà Nam, Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình và một phần các tỉnh Hưng Yên, Hà Nội (5 huyện phía nam: Thanh Trì, Chương Mỹ, Thanh Oai, Thường Tín và Phú Xuyên).

[3] Chữ Cung và chữ Hồng chỉ khác nhau ở bộ Nhân của chữ Cung, và bộ Khẩu ở chữ Hồng.

[4] Hồng Hạo làm quan trải các chức Hàn Lâm viện Hiệu thảo, Giám sát Ngự sử, Tham chính sứ Kinh Bắc, Đông các Đại học sĩ, Đại lý tự khanh, Thừa chính sứ Nghệ An.

[5] Ông làm quan trải qua các chức: Tri huyện Ý Yên, Tự Thừa, Hình khoa Cấp sự trung, Tuyên Quang Hiến sát Phó sứ.

[6] Ông giũ chức Tư vụ.

[7] “Thanh trì tứ hổ” là 4 người giỏi văn chương nổi tiếng của huyện Thanh Trì; (3 con hổ còn lại là Đặng Trần Côn ở thôn Hạ Đinh, Nguyễn Hiên ở làng Tương Mai, Trương Đẩu ở làng Nhân Mục).

[8] Ông làm quan trải qua các chức: Tự Thừa, Hàn lâm viện Thị chế, Binh bộ, Lại bộ Viên ngoại lang

[9] Ông đỗ khoa thi năm Ất Mùi 1715, đời Lê Dụ Tông; đến năm Mậu Thân 1728, lại đỗ khoa Đông Các.

[10] Ông đỗ khoa Mậu Tuất 1838, đời Minh Mạng.

[11] Ông còn có tên là Tuyên, hiệu là Kim Giang và Quế Bình, đỗ khoa thi Ất Sửu (1865), đời Tự Đức.

[12] Ông còn có tên là Sĩ Giác, sinh năm 1888, cháu nội của Tiến sỹ Nguyễn Trọng Hợp, đỗ khoa Canh Tuất 1910.

Từ nạn nhân thành thủ phạm "thực dân" văn hóa

Thực Hành Văn Hóa | 11/03/2013

Phương Quỳnh

Trong một cuốn sách khá nổi tiếng gần đây «Nạn nhân của tiến bộ» (Victim of Progress) (2008), Bodley đã tranh luận rằng những tộc người bản địa là nạn nhân của công cuộc văn minh hóa trên toàn cầu. Sự tấn công vào thế giới bản địa này được hậu thuẫn bởi lý thuyết tiến hóa văn hóa đơn tuyến, trong đó giải thích sự tiến hóa của tất cả các khía cạnh của xã hội theo các thang bậc của phát triển từ thấp đến cao, và các xã hội bản địa này bị xem là cần được khai hóa văn minh để bước lên một nấc thang mới.

Ảnh: canh tác nương rẫy đã từng bị coi là lạc hậu

Tiến hóa luận văn hóa là một quan điểm lý thuyết được sử dụng sớm nhất và cũng có ảnh hưởng nhất trong ngành Nhân học từ thế kỷ 19, bắt nguồn từ lý thuyết tiến hóa của Darwin về nguồn gốc các loài và sự chọn lọc tự nhiên. Quan điểm của Darwin không chỉ có ảnh hưởng to lớn trong ngành sinh học, mà còn thâm nhập sâu sắc vào các ngành khoa học xã hội như triết học, xã hội học, kinh tế học, lịch sử nghệ thuật, nhân học…Các nhà lý thuyết xã hội nổi tiếng theo trường phái tiến hóa luận ở thế kỷ 19 như Henry Morgan, Edward Tylor, Herbert Spencer, Jamez Frazer, Emile Durkheim, Karl Marx… đã khẳng định quan điểm rằng tất cả loài người, xã hội và thể chế đều có thể xếp vào cùng một loại thang đo, từ đơn giản đến phức tạp. Chẳng hạn như về xã hội, lý thuyết của Henry Morgan (1818–1881) khẳng định xã hội phát triển từ giai đoạn mông muội (savagery) sang dã man (babarism) đến văn minh (civilization); về tôn giáo, Edward Tylor (1832–1917) cho rằng các hình thức tôn giáo phát triển từ vật linh giáo (animism) đến đa thần giáo (polytheism) rồi đến hình thức cao nhất là nhất thần giáo (monotheism); hay trong tác phẩm nổi tiếng  Cành vàng (The Golden Bough), James Frazer (1854-1941) nói đến các giai đoạn phát triển từ ma thuật (magic) đến tôn giáo (religion) rồi đến khoa học (science); Johann Bachofen (1815 – 1887) phát triển lý thuyết của sự tiến hóa văn hóa qua sự phát triển của tổ chức hôn nhân từ tạp hôn (promiscuity) sang mẫu hệ (matriachy) rồi đến phụ hệ (patriachy).

Có thể nói, quan điểm tiến hóa luận của các nhà lý thuyết “ghế bành” (không khảo cứu thực địa) đã có ảnh hưởng trên toàn thế giới, đặc biệt ở những nơi có bàn chân đi “khai hóa văn minh” của phương Tây. Lý thuyết tiến hóa văn hóa đơn tuyến đã cung cấp một sự giải thích “hợp lý” cho tính đa dạng văn hóa ở những nơi mà người phương Tây đặt chân đến. Với việc phân loại các hình thái xã hội, tiến hóa luận giải thích rằng các xã hội không phải ngẫu nhiên mà khác nhau ở thời điểm hiện tại, mà đều đã hoặc sẽ trải qua các giai đoạn giống nhau, và trong đó, xã hội phương Tây là đỉnh cao. Thuyết tiến hóa xã hội này thậm chí đã được sử dụng để biện minh cho định kiến kỳ thị, cho sự phân biệt đối xử và cả chiến tranh.

Cùng với sự phổ biến của quan điểm tiến hóa luận, lý thuyết hiện đại hóa, cũng có gốc rễ từ những quan điểm về “tiến bộ” từ thời đại Ánh Sáng (thế kỷ 18), đã trở thành hậu thuẫn cho những tư tưởng “phát triển” theo kiểu phương Tây. Nó cũng trở thành cơ sở lý luận cho chủ nghĩa phân biệt chủng tộc (racism), cũng như thái độ “lấy tộc người mình là trung tâm” – chủ nghĩa vị chủng (ethnocentrism) - và dẫn đến bài xích các xã hội bị coi là thấp kém hơn mình. Việc đặt văn hóa và hệ giá trị của tộc người mình là tiêu chuẩn, từ đó kỳ thị văn hóa, hệ giá trị của nhóm khác, cũng như buộc các tộc người khác phải so sánh và tự xem là thấp kém hơn nhóm của mình đã gây nên những hậu quả nghiêm trọng. Lịch sử đã chứng kiến phong trào tử vì đạo của Cơ đốc giáo, sự tàn sát dân Do Thái của Hít-le, hay chủ nghĩa dân tộc cực đoan của Khơ-me Đỏ là tàn sát hàng triệu người, cũng vì thái độ vị chủng này. 

Cùng với việc chú trọng vào khảo cứu thực địa, các nhà nhân học ở thế kỷ 20 đã bác bỏ thuyết tiến hóa bởi những bằng chứng cho thấy các nền văn hóa có thể vay mượn nhau và do đó, bỏ qua các giai đoạn phát triển tuần tự. Quan điểm mang tính tiến hóa ngày càng gặp phải sự phê phán kịch liệt của các nhà nhân học chủ trương đề cao sự đa dạng văn hóa và tính giá trị của quan điểm tương đối văn hóa. Thậm chí một số trường đại học ở Mỹ còn cấm dạy về thuyết tiến hóa. 

Điều đáng nói là trong khi quan điểm tiến hóa đã trở nên lỗi thời với phương Tây là nơi sản sinh ra nó, lại có ảnh hưởng sâu rộng, nhiệt thành và bền bỉ trong xã hội của chính các nước bị xem là ở trình độ phát triển thấp hơn so với phương Tây, bởi nó giúp cung cấp một công cụ lý luận để phân loại một cách dễ dàng các xã hội đang tồn tại. 

Cũng giống như nhiều nước Đông Nam Á khác, quan điểm tiến hóa luận đơn tuyến có những ảnh hưởng nhất định trong các lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội nói chung, nghiên cứu tộc người nói riêng ở Việt Nam. Quan điểm ấy được thấm sâu đến mức đôi khi trở thành vô thức, “tiến bộ” và “phát triển” (theo kiểu phương Tây) trở thành những cái đích tất yếu mà các cộng đồng đều cần hướng tới. Các xã hội tộc người bị phân tích tách biệt khỏi bối cảnh lịch sử xã hội và môi trường, rồi được phân biệt trong mối quan hệ so sánh về sự ưu việt của nhóm này so với nhóm khác. Chính vì thế, một số nhà dân tộc học đã nỗ lực phân loại các tộc người theo thang đo cao –thấp, trong đó các tộc người ở Tây Nguyên bị xem như mới ở giai đoạn « tan rã của xã hội nguyên thủy », các tộc người như Thái, Mường, Tày, Nùng được coi là ở giai đoạn phát triển cao hơn, còn người Kinh là ở mức độ phát triển nhất. Một số tộc người, đặc biệt các dân tộc bị cho là ở giai đoạn phát triển thấp, thường bị gán nhãn ‘lạc hậu’, ‘chậm phát triển’, ‘mê tín dị đoan’..vv. Tri thức bản địa của họ bị coi là lỗi thời, thô sơ hơn tri thức khoa học phương Tây, canh tác nương rẫy bị xem là thấp kém hơn canh tác lúa nước, nhiều phong tục bị xem là «hủ tục » hay lãng phí, cần phải xóa bỏ…vv. Từ những đánh giá này, nhiều thực hành văn hóa của các tộc người thiểu số được kỳ vọng cần phải thay đổi cho «văn minh » và « tiến bộ » hơn. Cái nhìn tiến hóa này thể hiện một cách nhìn « thực dân» về văn hóa , chẳng khác mấy với những nỗ lực «khai hóa văn minh» của thực dân Pháp đối với Việt Nam trong lịch sử. Một hệ quả nhãn tiền của quan điểm tiến hóa này là có những chính sách chưa hoàn toàn thích hợp với bối cảnh văn hóa, lịch sử và môi trường của những tộc người thiểu số, mặt khác, triệt tiêu dần tính đa dạng của văn hóa, cũng như sự tự tin của các chủ thể văn hóa. Để phát huy nội lực của sự đa dạng văn hóa, đã đến lúc chúng ta cần loại bỏ cách nhìn tiến hóa luận văn hóa ở Việt Nam.
Nguồn: http://dienngon.vn/Blog/Article/tu-nan-nhan-thanh-thu-pham-thuc-dan-van-hoa

NHẬN NHÌN BẢN SẮC CỦA VĂN HÓA VIỆT NAM

 

TRẦN QUỐC VƯỢNG

Có một thời, người ta phủ nhận sự hiện hữu của một nền văn minh và văn hóa Việt Nam. Người ta xếp một cách đơn giản thế giới Việt Nam vào phạm vi ảnh hưởng của văn minh Trung Quốc, vào phạm trù của nền văn minh Trung Quốc. Người ta gọi Việt Nam là “một nước Trung Hoa thu nhỏ lại” (une Chine en miniature)! Người ta tìm cội nguồn của dân tộc Việt Nam ở đâu đó bên Tàu, người ta xếp tiếng Việt vào gia đình ngôn ngữ Hán – Tạng (Sinotibétsin) và người ta coi người Việt Nam, cùng lắm, cũng chỉ là “Hán tộc nam chi”: (một cành nam của gốc Hán).

Thế nhưng rồi những công trình nghiên cứu khoa học được đẩy mạnh xuống chiều sâu và trong chiều dài lịch sử đã buộc giới trí thức tây và đông thầm nhận lại cái quan điểm đơn giản phiến diện nói trên. Người ta thấy tiếng Việt (và tiếng Mường) có một nền tảng (substratum) Môn-Khơme, gần gũi tiếng Thái – Tày và tiếng Anhdônêziêng trong gia đình ngôn ngữ phương nam, chứ không phải là ngôn ngữ Hán. Người ta thấy sức sống mãnh liệt của tiếng Việt như là một chỉ tiêu tồn tại của dân tộc Việt Nam, hàng ngàn năm, bên cạnh đế chế Trung Quốc. Một khoa học mới ra đời, khảo cổ học, với những tài liệu vật chất lấy lên từ trong lòng Đất mẹ, đã chiếu rọi một ánh sáng mới mẻ vào quá khứ ngàn vạn năm, khi xưa còn nằm trong bóng tối của thần Đêm lịch sử… Người ta được biết xứ sở này là một vùng quê của loài người (berceau dé l’Humanité). Đi sâu nghiên cứu hai nền văn hóa Hòa Bình – Bắc Sơn, người ta lại biết đấy là màn dạo đầu, từ trước đây trên dưới một vạn năm, của một cuộc cách mạng nông nghiệp xảy ra trên toàn vùng Đông Nam Á có thiên nhiên phong phú và đa dạng. Nơi đó, còn trước cả vùng Trung Đông vài nghìn năm, là một cái nôi trồng trọt (berceau cultural), từ chục nghìn năm trước, đã có những cộng đồng nông nghiệp định cư, trồng cây có củ, cây ăn quả, bầu bí rau dưa, rồi sau đó đã trồng lúa nước (oryza sativa), cây lương thực trọng yếu của loài người. Mà nông nghiệp, là khởi đầu của văn minh nhân loại, trên lưu vực những dòng sông lớn của thế giới ngày xưa: Lưỡng hà ở Trung Đông, Nin ở Ai Cập, Anhđuýtxơ ở Ấn Độ, sông Cái (Nhị, Hồng) ở Việt Nam… Một nền văn minh Đông Sơn được phát hiện, tồn tại hàng ngàn năm. Trước kỉ nguyên tây lịch, cũng có thể gọi là văn minh sông Hồng theo nghĩa rộng, với Nhà nước Văn Lang và thời đại các vua Hùng. Dân tộc Việt định hình cùng với Nhà nước ấy và nền văn minh ấy.

Khi đó, cái nước mà ngày sau người ta gọi là Trung Quốc mới được tạo dựng lên ở mạn trung lưu Hoàng hà, và nền văn minh Trung Quốc ban đầu thì đúng là nền “văn minh Hoàng hà” với ranh giới khoảng ba tỉnh bây giờ: Sơn Tây (quê hương của Đế Nghiêu), Hà Nam (quê Hạ Vũ, kinh đô của nhà Ân), Thiểm Tây với núi Kì, sông Vị (quê hương của nhà Chu).

Văn hóa Việt Nam, văn minh sông Hồng và văn hóa Trung Quốc, văn minh Hoàng Hà, khác nhau từ căn bản, từ cội nguồn.

Văn hóa, theo nghĩa rộng, là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người, bao hàm cả kỹ thuật, kinh tế… để từ đó hình thành một lối sống, một thế ứng xử, một thái độ tổng quát của con người đối với vũ trụ, thiên nhiên và xã hội, là cái vai trò của con người trong vũ trụ đó, với một hệ thống những chuẩn mực, nhũng giá trị, những biểu tượng, những quan niệm… tạo nên phong cách diễn tả tri thức và nghệ thuật của con người. Như vậy, thì phải xuất phát từ những điều kiện tự nhiên (con người vốn là một sản phẩm của tự nhiên, là một phần của tự nhiên, đứng đối diện với tự nhiên mà tạo thành văn hoá) rồi sau đó những điều kiện lịch sử (con người lại là một sản phẩm của lịch sử do chính mình tạo ra) để nhận nhìn về cội nguồn và bản sắc của nền văn hóa Việt Nam: Trong những điều kiện đó, văn hóa Việt Nam khác và không phải là văn hóa Trung Quốc.

Lưu vực Hoàng Hà là khu vực khí hậu đại lục lạnh lẽo, khô hạn, lượng mưa ít, lượng bốc hơi cao.

Lưu vực sông Hồng là khu vực khí hậu gió mùa, nóng và ẩm, nước dư thừa, nhiệt đầy đủ.

Đất trồng trọt của người Trung Quốc ban đầu ở cao nguyên và bình nguyên Hoàng Hà là hoàng thổ (loess) do gió tây mang lại.

Đất trồng trọt của người Việt Nam ở lưu vực các dòng sông là phù sa nâu, do sông Cái, sông con bồi đắp.

Nông nghiệp là kết quả của một thế tác dụng tổng hòa “Người – Trời – Đất” tạo mầm mống cho văn minh.

Nông nghiệp Trung Quốc, từ khởi thủy, là một nền nông nghiệp trồng khô (culture sèche).

Nông nghiệp Việt Nam, từ ban đầu, là một nền nông nghiệp trồng nước (culture hydraulique), từ việc sử dụng hệ thống ngập nước (inondé: “ruộng Lạc theo nước triều lên xuống”) đến việc sử dụng hệ thống tưới nước (irrigué: gàu dai, gàu sòng, kênh ngòi…)

Và như thế, kỹ thuật (technique, technologie), một phần của văn hóa, cái nối liền con người và tự nhiên, ở hai bên là khác nhau về căn bản.

Người Hoa trồng túc – tiểu mễ, hay kê (millet) – sau đó trồng cao lương, rồi trồng lúa mạch kiểu trồng khô, giống này từ Trung Á truyền vào và cho đến trước thời Tần (thế kỷ III trưóc Công nguyên) vẫn không phải là cây lương thực chủ yếu của Trung Quốc.

Người Việt trồng cây có củ (khoai các loại) và đặc biệt từ 6000-7000 nàm trước đây, đã trồng lúa nước. Nền văn minh lúa nước (civilisation du riz) vốn là một nền văn minh Việt cổ và đã tạo nên một thế quân bình bền vững của nền văn hóa xóm làng, giữa con người và thiên nhiên Việt Nam, trong khung cảnh Đông Nam Á từ mấy nghìn năm nay.

Trị thủy sông Hoàng, người Trung Quốc khơi sâu và khơi nhiều dòng chảy (“Hạ Vũ tuấn xuyên” là anh hùng văn hóa Trung Quốc).

Trị thủy sông Hồng, người Việt đắp đê và trên suốt thời gian lịch sử, có hẳn một nền chính trị đê điều (Sơn tinh đắp đê chắn lũ chặn Thủy tinh là anh hùng văn hóa Việt).

Ít nước trên mặt, người Trung Quốc phải tìm nguồn nước ngầm, đào giếng (“tinh”) và gọi chế độ phân phối ruộng đất cổ đại của mình là chế độ “tinh điền”.

Người Việt sống ở vùng sông ngòi chằng chịt, đầm đìa khắp nước, quen sử dụng nước trên mặt. Và cái ao đã là một thành phần hữu cơ của cảnh quan thiên nhiên – xã hội của lưu vực sông Hồng, ao là nước sinh hoạt, là kinh tế tổng hợp (rau muống, cá, nơi ngâm tre gỗ làm nhà, nước dự trữ tưới vườn, tưới ruộng…), là cuộc sống tinh thần trong ca dao (“ta về ta tắm ao ta…”, “Đêm qua ra đứng bờ ao”, “Trúc xinh trúc mọc bờ ao”…) và thơ ca dân tộc (“Thu điếu”, “Thu vịnh”, của Yên Đổ).

Người Hoa ăn bánh màn thầu, ăn cháo kê, có vạc, chảo, có muôi hay như người Hoa gọi “văn hóa đỉnh lịch”.

Người Việt ăn xôi, ăn cơm, làm bánh chưng, bánh giày… Bát cơm, bát tương, chén mắm… và đặc biệt đôi đũa là một sáng tạo của nền văn hóa lúa nước Việt Nam. Từ địa hạt vật chất, đũa đã đi vào lĩnh vực xã hội tinh thần, triết lý Việt Nam (vợ chồng như đôi đũa có đôi, “chồng thấp vợ cao như đôi đũa lệch so sao cho đều”, “vơ đũa cả nắm … thủ tục li hôn ngày xưa là bẻ đũa…)

Người Hoa ở nhà hầm (“Bắc sóc huyệt cư”) người Việt cổ sáng tạo cái nhà sàn (“Nam Việt sào cư”) với cái mái cong độc đáo hình thuyền, làm mẫu hình cho cả nền kiến trúc Viễn đông cổ truyền (Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản…) Đi lại ở miền khô, trên một vùng cao nguyên, gần thảo nguyên thuận lợi cho việc chăn nuôi ngựa, người Hoa ưa dùng xe cộ và cưỡi ngựa. Quân đội lấy ưu thế là kị binh, nhà nước lấy chiến xa làm sức mạnh (“bách xa quốc”, “thiên xạ quốc”: xe ngựa trở thành một độ số của văn minh và sự hùng cường).

Người Việt ở miền sông nước gắn trồng trọt với chài lưới, thuyền bè các loại trở thành một phương tiện kỹ thuật giao thông quan trọng, chiến thuyền được chạm khắc trên trống đồng và chiến tướng họ Đông A (Trần) vẫn quen sịnh hoạt trên thuyền…

Huyền thoại Trung Quốc về Hạ Vũ đúc đỉnh, và đỉnh (vạc ba chân) trở thành biểu tượng của quyền lực nhà nước Trung Hoa, quyền lực đế vương.

Thực tiễn Việt Nam về các vua Hùng đúc trống đồng và trống đồng trở thành biểu tượng của văn minh Đông Sơn, của quyền lực thủ lĩnh nhân dân.

Trung Quốc ra đời ở một vùng thiếu kim khí, ở vùng giáp ranh giữa thảo nguyên và bình nguyên, giữa hai khối cư dân và văn minh du mục và nông nghiệp. Sự trao đổi, thương mại và những luồng buôn bán lớn sớm phát triển. Đô thị Trung Hoa ra đời sớm (ít ra từ thời Chu), tầng lớp con buôn lớn ra đời sớm. Văn minh đế vương cũng là văn minh đô thị, sớm tách khỏi thôn trang và vừa chống chọi vừa hấp thụ văn minh du mục, nhất là cái tổ chức quân sự và định chế chính trị độc tài. Chế độ chuyên chế ra đời cùng với đế chế (ít ra từ thời Tần Thủy Hoàng). Việc dựng nước Trung Quốc đi liền với bành trướng, đặt căn bản trên sự chấp nhận một nhân sinh quan “thiên mệch” phân biệt chủng tộc, phân biệt Hoa – Di cực kì nặng nề, một thứ “chủ nghĩa Trung Hoa trung tâm” (sinocentrisme), nền tảng của lý thuyết “bình thiên hạ”. Cùng với sức ép của các tộc người du mục ở phía bắc, phía tây, cùng với sự gia tăng dân số nông nghiệp, Trung Quốc tìm cách bành trướng xuống phía đông và phía nam, tới lưu vực Trường Giang, tới vùng văn minh lúa nước, đồng hóa những cư dân Man – Việt, đem nền văn minh lúa nước chồng lên văn minh Trung Quốc cổ truyền, đã biến thành một sắc thái mới của văn minh Trung Hoa. Cái giống nhau giữa văn minh Trung Quốc và văn minh Việt Nam là cái có sau, là hậu quả của lịch sử, một lịch sử chiến tranh đẫm máu giữa bành trướng và chống bành trướng, giữa cướp nước và giữ nước, hình thành thế “phân biệt Bắc – Nam”, hữu thức từ Lý Nam Đế, qua Lý Thường Kiệt (“Nam quốc Sơn Hà”), Nguyễn Trãi (“bình Ngô đại cáo”) đến Quang Trung…

Nhưng nếu như lòng yêu nước Việt Nam đã được tô đậm lên để trở thành một hệ ý thức chủ đạo của người Việt Nam, chủ nghĩa dân tộc (nationnalisme) Việt Nam đã chiến thắng chủ nghĩa “bình thiên hạ” (universalisme) Trung Quốc, nếu như nền độc lập chính trị của nước Việt lại được phục hồi sau hơn nghìn năm chống Bắc thuộc thì diễn trình lịch sử của nền văn hóa Việt Nam, sự tiếp xúc, chống đối, đan xen, giao tiếp, hỗn dung văn hóa Việt – Hoa trong ngàn năm đầu Công nguyên và ngàn năm tiếp sau đó lại vô cùng phức tạp. Và sự tự ý thức về một lối sống riêng, một thế ứng xử – văn hóa riêng của các thế hệ Việt Nam dưới chế độ phong kiến lại không dễ dàng, không khỏi có nhiều lầm lạc, băn khoăn, trăn trở… mà ở một bài sau, tôi sẽ cố gắng phác họa đôi điều chủ yếu.

^* Nguồn: VĂN HÓA VIỆT NAM – Tìm tòi và suy ngẫm, nhà xuất bản Văn học, Tác giả: TRẦN QUỐC VƯỢNG.

TRUYỀN THỐNG VĂN HÓA VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH ĐÔNG NAM Á VÀ ĐÔNG Á

TRẦN QUỐC VƯỢNG

Trước đây và thậm chí gần đây, giới Đông phương học phương Tây thường xếp Việt Nam hay/và Hàn Quốc vào “Thế giới văn minh Trung Hoa” hay “Thế giới Hoa hoá” (Xem, chẳng hạn M. Gernet Le monde chinois, Paris, 1980, L.Vandermeersch Le monde sinisé PUF, Paris, 1986…)

Đối với Đông Nam Á – một khái niệm mới xuất hiện ở cuối Thế chiến II – thì ngưòi ta xếp vào “các quốc gia Ấn hóa hay Hindou hoá” (xem chẳng hạn G. Coedès Les états indianisés (hindouisés) Hà Nội. 1960 bản dịch tiếng Anh The Indianised States of South east Asia, Honolulu 1968). Thậm chí, cho đến giữa thập kỷ 60, có học giả Anh còn cho rằng “Đông Nam Á chẳng có sáng tạo gì đáng kể… ngoài trống đồng và có thể kể thêm cái nơm úp cá”! (Xem anthony Christie trong Dawn of civilization và bản dịch tiếng Pháp Aux portes de l’Histoire, Paris, 1964).

Và để đối sánh Việt Nam với các quốc gia Đông Nam Á khác, người ta mệnh danh Việt Nam là bộ phận tiền đồn (Avant – Monde) của văn minh Trung Hoa chọc xuống vùng Đông Nam Á (xem, chẳng hạn Rierie Richand Feraya Le Việt Nam (des arigines lointaines à nos jours) PUF, coll. Que sais je? Paris, 1984).

Theo tôi hiểu, có lẽ Winlhem G. Solheim II, GS ở đại học Hawai (xem Reworking South east Asian Prehistory Paiderme, Band XV 1969. New light to a fargotten past National Geography, 1972) và Georges. Condominas, nhà dân tộc học nổi tiếng của Pháp về Đông Dương (xem, chẳng hạn “L’Asie du Sud –Est” trong Ethnologie régionale, vol.2, Enoyel.de la Pléiade, Gallimard, 1978)… là nằm trong số các học giả phương Tâv sớm thấy rõ và đi sâu tìm hiểu bản sắc các nền văn hóa của Việt Nam và Đông Nam Á.

Và Paul Mus (xem Traditon et Révolution au VietNam Ed. Anthropas, Paris, 1971) và Pierre Huarde – Maurice Durand (Connaissance du Viet Nam EFEO, Hanoi, 1954) và Pierre Langlet (xem La tradition vietnamienne: un Etatnational au sein de la civilisation – chinoise – Sài Gòn 1970) và gần đây, học giả Hàn Quốc Insun Yu (xem Law and Society in Seventeenth and Eighteenth Century Viet Nam Seoul 1990. Bản dịch tiếng Việt Luật và xã hội Việt Nam thế kỷ XVII –XVIII, Nxb KHXH Hà Nội 1994)… đã dần dà thấy rõ bản sắc văn hóa Việt Nam và sự khác biệt về văn hóa giữa Việt Nam và Trung Hoa.

Không một ai – kể cả chúng tôi – phủ nhận những ảnh hưởng thậm chí trong nhiều thời kỳ là rất quan trọng của các thể chế Trung Hoa (bây giờ giới văn hóa học cũng xem thể chế là văn hóa - xem Đàm Gia Kiện (chủ biên): Lịch sử văn hóa Trung Quốc, bản dịch tiếng Việt Nxb KHXH Hà Nội 1993: cuốn sách nàyPhần một là Chế độ điển chương qua các đời như Lễ chế, Pháp chế, Quan Chế, Binh chế…, – cũng xem David Marr Institutional Culture (s) in Viet Nam 1945-46 Australian, National University – 3-1994, ngôn ngữ văn tự Trung Hoa v.v… đối với Hàn Quốc (và bán đảo Korea nói chung) và Việt Nam trong lịch sử.

Nhưng “trở về cội nguồn” và với cách nhìn sinh thái – nhân văn (Human ecological point of view) thì nếu văn hóa – ngôn ngữ Hàn Quốc thuộc về context (bối cảnh – đại đồng văn) Đông Bắc Á (xem Hàn Quốc – đất nước – Con người bản dịch tiếng Việt Seoul, 1993) thì Việt Nam là thuộc về Context Đông Nam Á.

Dưới đây tôi sẽ giải trình ít nhiều nhận thức của mình về vấn đề Context mà các học giả Việt Nam dịch/dùng theo những từ ngữ khác nhau: Bối cảnh, (Đại) đồng văn, môi cảnh, thể cảnh.v.v…

Tôi nhớ lại, vào đầu thập kỷ 60 của thế kỷ này – khi tôi bắt đầu nghiên cứu và viết sách về các nền văn hóa – khảo cổ của Việt Nam, tôi đã nêu lên luận điểm rằng: Khi nghiên cứu văn hóa nói chung và các nền văn hóa thời tiền sử và sơ sử nói riêng của Việt Nam thì không nên và không thể chỉ giới hạn ở lãnh thổ Việt Nam hiện tại (Xem Trần Quốc Vượng – Hà Văn Tấn: Lịch sử chế độ cộng sản nguyên thủy Việt Nam, Hà Nội 1960, – Sơ yếu khảo cổ học nguyên thủy Việt Nam Hà Nội 1961 v.v…)

Thế rồi, đọc và học các sách của học giả phương Tây người ta luôn luôn đặt một văn hóa hay một quốc gia vào một contextes – đồng văn, ví dụ cuốn Le Néolithique Francais dans le comtexte Européen (Thời ĐÁ MỚI Pháp trong bối cảnh – Đồng văn Âu châu) hay ví dụ cuốn Le modèle suédois (cuối 59, đầu 60) vào thời kỳ Thụy Điển từ tình trạng lạc hậu tìm ra được mô hình phát triển của mình mà nhanh chóng tiến lên hiện đại, ngay trong mở đầu đã viết đại ý: Thụy Điển không phải là Mỹ, Thụy Điển cũng không phải Tây Âu mà Thụy Điển là thuộc contexte Bắc Âu, do vậy không thể bắt chước mô hình phát triển Mỹ hay Tây Âu mà cần/phải tìm ra mô hình phát triển cho riêng mình trong bối cảnh đồng văn – Bắc Âu.

Chính vì vậy, khi được biết cấp trên giao cho tôi nhiệm vụ nghiên cứu đặc điểm – bản sắc dân tộc Việt Nam vào đầu thập kỷ 70, học giả nổi tiếng Nguyễn Khắc Viện đã hỏi tôi: “Anh sẽ bắt đầu việc nghiên cứu ấy của anh bằng cái gì?” Không do dự suy nghĩ, tôi đã trả lời ông ngay rằng: “Tôi sẽ bắt đầu từ Contexte” và ông đã khen tôi “Rất đúng!”. Đó cũng là thời kỳ vận động để thành lập ban (ngành) Đông Nam Á ở Việt Nam mà tôi được coi là một thành viên cố vấn. Tại hội nghị Đông Nam Á học Việt Nam lần thứ nhất (Hà Nội, 1972), tôi đã cùng PGS, Cao Xuân Phổ đọc bản tham luận về Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á (Báo Nhân Dân của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đăng trọn tham luận này của hai chúng tôi). Tiếp theo Madeleine Colani, bạn đồng nghiệp và đồng tác giả của tôi trong nhiều công trình văn hóa – khảo cổ. GS Hà Văn Tấn đã viết Le hoabinhien dans le contexte du Viet Nam (Etudes Vietnamiennes ^No 46, 1976) và cũng như M. Colani (xem La civilisation hoabmhienney extrême arientale Hà Nội, 1939), khi viết về Không gian văn hóa Hòa Bình (Tạp chí Khảo cổ học 3-1994) tôi cũng luôn luôn đặt nền văn hóa tiền/sơ nông nghiệp nghìn xưa này trong bối cảnh Đông Nam Á lục địa và hải đảo.

Đôi vối nền văn hóa Đông Sơn nổi tiêng – còn gọi là “văn hóa Trống Đồng” (giữa thiên niên kỷ I trước Công nguyên) – thì cũng vậy và lại càng là như vậy. Đọc những tài liệu về các hội nghị về trống đồng của Trung Quốc, tham gia hội thảo về trống đồng Đông Sơn ở Việt Nam, tôi có một phức cảm (complex) về tính “sô vanh” (chauviniste) của một vài học giả Hoa và Việt cứ cố chứng minh trống đồng khởi nguyên từ Trung Hoa hay từ Bắc Việt Nam…

Trước hết, khoảng 500 năm trước Công nguyên trở về trước, Hoa Nam – nơi tìm thấy trống đồng – chưa thuộc về lãnh thổ của đế chế Trung Hoa – Chu – Tần – Hán… – Tôi rất thích một khái niệm của GS Mỹ W.Eberhard (Xem Eberhard Wolfram The local cultures of South and, East China Leiden 1968) khi viết về Các nền văn hóa địa phương ở Nam và Đông Trung Hoa đề cập đến Hoa Nam thời cổ, ông đã gọi là “Prechinese China (Trung Hoa trước người Hoa). Đấy là vùng Man, Bách Bộc, Bách Việt… nghĩa là không gian xã hội của các tộc người phi Hoa.

Tôi đã nói đến – từ thập kỷ 70 – về một Đông Nam Á trước 500 năm trước công nguyên – hoặc trước đó chút xíu – phi Hoa phi Ấn rồi mới đến một thời kỳ Đông Nam Á Ấn hóa, Hoa hóa (thiên niên kỷ đầu công nguyên), rồi lại đến một thòi kỳ Đông Nam Á giải Ấn hóa, giải Hoa hóa (De indianisation, De sinisation). Hoa Nam là thuộc Đông Nam Á theo nghĩa sinh thái – nhân văn.

Tôi là người theo chủ thuyết Địa – Văn hóa (Géo-Culture), Địa – Lịch sử (Géo Histoire). Cũng là Đông Nam Á, song có Đông Nam Á lục địa, Đông Nam Á hải đảo… Việt Nam năm trong bán đảo Đông Dương (Indo China), lại chiếm trọn phần Đông của bán đảo này nên tính chất bán đảo lại càng nổi bật. Về mặt địa – văn hóa, bản sắc văn hóa Việt là bản sắc bán đảo, tiếp nhận và hội nhập (integration) cả các ảnh hưởng lục địa lẫn các ảnh hưởng hải đảo. Cái bản sắc văn hóa ấy được phản ánh rõ nét trong huyền thoại khởi nguyên luận của người Việt toàn quốc: Mẹ tổ Âu Cơ (Tiên) từ Núi xuống lấy Bố tổ Lạc Long Quân (Rồng) từ Biển lên, sinh trăm trứng nở trăm con, sau lại chia đôi, một nửa ở miền đồi núi, một nửa ở miền sông nước… Nó còn được phản ánh ở 3 cặp vợ (bản địa)chồng (từ biển vào), ở xứ Bắc là Man Nương – Khâu đà la (Ấn), ở xứ Trung là nàng Trầm Hương Pô Inư – Nagara (Chàm) – hoàng tử Bắc Hải (Hoa), ở xứ Nam là nàng Liễu Diệp (Phù Nam) – Kaundinya (Ấn)…

Về mặt địa – văn hóa này, tôi cũng thấy văn hóa Hàn Quốc có sắc thái bán đảo (tuy contexte là Đông Bắc Á): Ngôn ngữ Hàn Quốc thuộc hệ Ural – Altaic của vùng Trung Á (bao gồm tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, Hungari, Phần Lan, Mông cổ, Nhật Bản…). Bán đảo Hàn Quốc có Sông Núi đẹp. Núi có sâm Cao Ly nổi tiếng thế giới. Sông suối số lượng lớn và cùng với biển – đóng vai trò quan trọng đối với lối sống dân chúng (xem Hàn Quốc… đã dẫn tr.8, trl4, trõl).

Tôi đã viết và đang còn viết nữa về Tính cách sông nước của văn hóa Việt Nam (Cornell University 1991), về Yếu tố Biển trong lịch sử văn hóa Việt Nam (Tạp chí Đông Nam Á, Hà Nội, 1.93), Hội An và cái nhìn về biển của người Chàm và người Việt (Tập san Khoa học kỹ thuật, Quảng Nam – Đà Nẵng 1986)…

*

*          *

Vào trước sau Công nguyên cho đến đầu thế kỷ X sau công nguyên, đất Việt bị rơi vào ách thống trị của nhiều triều đại Trung Hoa, từ Hán đến Đường.

Đã xảy ra hiện tượng mà giới văn hóa học gọi là giao thoa văn hóa cưỡng bức.

Giao thoa cưỡng bước Việt – Hoa xảy ra rất dài và không chỉ một lần (thế kỷ I-X, 1407 – 1427). Và cũng có giao thoa tự nguyện.

Đế chế Hán cũng đã lập ra 4 quận ở nửa Bắc Hàn Quốc và Mãn Châu, đặc biệt là quận Namgang (Lo Lang (tiếng Hoa) Lạc Lãng (tiếng Hán Việt) ở vùng Bình Nhưỡng ngày nay nhưng, cũng như ở Bắc Việt Nam, dân chúng và các thủ lĩnh địa phương luôn luôn nổi dậy chống lại ách đô hộ của Trung Hoa. Quận Lo Lang chỉ tồn tại đến thế kỷ IV sau Công nguyên. Đế chế Đường đặt An Nam đô hộ phủ ở Bắc Việt Nam cũng như An Đông đô hộ phủ ở vùng đông bắc Mãn Châu và có tham vọng hợp nhất lãnh thổ Koguryo và Parkche vào đế chế Đường. Song Shilla đã cầm vũ khí chống lại và chiến thắng của Shilla năm 676 là một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử Hàn Quốc. Shilla đã thành công trong việc đẩy lùi quân nhà Đường ra khỏi bờ cõi bán đảo và giành được sự thống nhất lãnh thổ đầu tiên của mình (Xem Hàn Quốc… đã dẫn tr 21). Năm 905 Đại Việt cũng giành được quyền tự chủ và chiến thắng vĩ đại ở Bạch Đăng năm 938 của Ngô Quyền được coi là sự mở đầu thời Phục Hưng mới của nước Việt phương Nam thời trung đại.

*

*          *

Do hàng ngàn năm Bắc thuộc và do sau đó Đại Việt – nhất là từ XV-XIX – mô phỏng “mô hình Trung Hoa” (Xem, chẳng hạn Woodside, Alexander B Việt Nam and the Chinese model Cambridge, Mars, 1971) nên nhiều học giả Tây phương và Việt Nam cho rằng từ đầu Công nguyên trở về trước Việt Nam thuộc Contexte Đông Nam Á còn từ đó trở vể sau (cho đến cuối XIX) Việt Nam thuộc contexte Đông Á hay là thuộc “thế giới Hoa hoá” “thế giới Trung Hoa” (Xem lại M. Gernet, Léon Vandermeersch) hay “nằm trong qũy đạo (orbit) của Trung Hoa” (Xem, chẳng hạn Charles Higham The Archaeology of mainland SotheastAsia Cambridge Univesity Press, 1988)…

Có lẽ – theo tôi – sự tình không giản đơn như vậy. Cũng như Hàn Quốc, nước Việt có thời kỳ dài trọng đạo Phật hơn đạo Nho. Nhiều nhà sư Việt và nhà sư Hàn Quốc đã sang cả Trung Hoa và Ấn Độ để nghiên cứu và sưu tầm kinh Phật (Xem Cựu, Tân Đường thư, cũng xem Trần Quốc Vượng – Hà Văn Tấn Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam T.I. Nxb Giáo dục Hà Nội, 1961-1964…)- Như trên đã nói, ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ là một “đối trọng” của ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa trên đất Việt và vùng Đông Nam Á nói chung. Dù đã xâm nhập từ đầu Công nguyên đạo Nho chỉ trở thành công cụ quyền lực và đời sống tinh thần ở Hàn Quốc vào thế kỷ XIV cùng với sự khởi đầu triều đại Choson (1392-1910) và ở Đại Việt từ thế kỷ XV với các triều đại Lê (1427-1786), Nguyễn (1802 – đầu XX). Trước đó, các triều đại hoàng gia Koryo (918-1392) ở Hàn Quốc cũng như các triều đại Đinh (968-980), Tiền Lê (980-1009), Lý (1010-1226) Trần (1226-1400) ở Đại Việt vẫn hết sức coi trọng đạo Phật, gần như là quốc giáo.

Hàn Quốc cũng như Đại Việt – Việt Nam có quan hệ lâu đời với Trung Quốc và chịu ảnh hưởng rất lớn cả về văn hóa và chính trị của Trung Hoa trong khi cả hai nước láng giềng Đông Bắc Á và Đông Nam Á của Trung Quốc này vẫn duy trì nền Độc lập dân tộc và giữ gìn những bản sắc văn hóa riêng, nói cách khác là giũ gìn bản lĩnh dân tộc (national Identity)

Tôi chỉ muốn dẫn lại ở đây câu nói nổi tiếng của danh nhân văn hóa ức Trai – Nguyễn Trãi:

Như nước Đại Việt ta

Thật là một nước văn hiến!

Tự Triệu Đinh Lý Trần nối đời dựng nước

Cùng Hán Đường Tống Nguyên mỗi bên làm đế một phương.

Sơn hà cương vực đã khác biệt

Phong tục Nam Bắc cũng khác nhau!

(Bình Ngô đại cáo, 1428)

Đấy là bản Tuyên ngôn độc lập cả về chính trị và văn hóa. Huống chi, từ ngàn xưa cho đến hôm nay, nếu Hàn Quốc nằm trong vành đai gió mùa Đông Á thì Việt Nam thuộc vùng “Châu Á gió mùa (Đông Nam Á)”. (Xem, chẳng hạn Jules Sion L Asie des moussons T.IX de la Géógraphi générale de p. vidal de la Balche, A, Colin, Faris, 1929) – Pierre Gourou L’Asie, Hachette, Parism 1953…). Và do môi trường sinh thái như vậy, xã hội Việt Nam và Đông Nam Á bao giò cũng thuộc phạm trù văn minh – xã hội trồng LÚA (xem chẳng hạn Yoneo Ishii Thai Land: A rice growing Society, the University Press of Hawaii, Honolulu, 1978. – Shinichi Ichimura (ed) Southeast Asia: Nature, Society and Development,KyotoUniversity, 1977…)

Cuối cùng, cần lưu ý đến một đặc điểm lớn của lịch sử Việt Nam thường được gọi là cuộc Nam tiến (March to the South) từ thế kỷ XI đến nửa đầu XIX. Tộc Việt, cư dân Việt càng tiến theo ven biển Đông về phương Nam, từ lưu vực sông Hồng đến lưu vực sông Cửu Long thì càng xa Trung Hoa hơn và càng gần lại với các nền văn minh Đông Nam Á cổ truyền hơn. Theo biên niên sử (Annales) Trung Hoa và Việt Nam, từ đầu công nguyên cho tới XVII-XVIII, các cảng thị nước Việt vẫn luôn luôn tiếp nhận thuyền – tàu của các nước Chà Và (Java), Thất Lợi Phật Thệ (Cri Vijaya), Tam Phật Tề (Palembang), La Hộc, Xiêm La (Thái Lan)…

Tóm một câu, trên diễn trình lịch sử, nước Việt, dân Việt nhận nhiều ảnh hưởng văn hóa – chính trị Trung Hoa Đông Á song vẫn luôn luôn duy trì nền tảng văn hóa, môi cảnh địa – nhân văn Đông Nam Á của chính mình.

11-1994

^* Nguồn: VĂN HÓA VIỆT NAM – Tìm tòi và suy ngẫm, nhà xuất bản Văn học, 2003. Tác giả: TRẦN QUỐC VƯỢNG.

BÀN THÊM VỀ VẤN ĐỀ TRUYỀN THỐNG VĂN HÓA VIỆT NAM

TRẦN QUỐC VƯỢNG

I

Ngay từ khi dựng nước đầu tiên (thời Hùng), và trong những thời kỳ dựng lại nước tiếp theo (thời Khúc – Ngô, thời đại Hồ Chí Minh), nước ta đã là một quốc gia đa tộc: Văn Lang Âu Lạc cũng vậy, mà Đại Việt, rồi Việt Nam cũng vậy. Cố nhiên, trong quốc gia đa tộc ấy, bao giờ cũng có một tộc người đóng vai trò trung tâm liên kết: người Việt cổ hay người Việt hiện đại, mà có lúc ta quen gọi là Kinh.

Do đó, có ý thức quốc gia, mà cũng có tâm lý tộc người. Có cái chung, mà cũng có cái riêng, trong cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam.

Do vậy, và cũng do bản chất của văn hóa là đa dạng mà khi tiếp cận vấn đề văn hóa Việt Nam, chúng ta cần nhận thức nó như một phức thể thống nhất trong đa dạng.

Có truyền thống chung của văn hóa Việt Nam, cũng có sắc thái truyền thống riêng của từng vùng – miền, từng thành phần tộc người để hợp thành chỉnh thể Việt Nam.

II

Trong việc xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa, việc phát triển nền văn hóa riêng – chung của các dân tộc Việt Nam, theo chúng tôi cần nhận nhìn và hoạch định ba phương hướng chiến lược sau đây:

1. Chiến lược kế thừa tinh hoa truyền thống, hay nói vắn và dễ hiểu, chiến lược bảo tồn.

2. Chiến lược xóa bỏ những phong tục – tập quán cổ truyền, những lạc hậu, lỗi thời, và những ảnh hưởng, di hại của văn hóa (đúng hơn: phản văn hóa) đô hộ – thực dân cũ và mới. Nói vắn và dễ hiểu, chiến lược cải tạo.

3. Chiến lược xây dựng ý thức hệ mới, nền văn hóa mới, con người mới Việt Nam, trên nển tảng chủ nghĩa Mác-Lênin. Nói vắn và dễ hiểu, chiến lược phát triển – đổi mới.

Cố nhiên, đấy chỉ là sự trừu tượng hóa của tư duy lôgích phân tích. Còn trong đời sống văn hóa Việt Nam hôm nay, cả ba mặt bảo tồn, cải tạo và phát triển, ở bất cứ lĩnh vực nào, từ cấp độ nhận thức tư duy, cảm nhận tâm lý, ứng xử ngôn từ và hành vi, cho đến những cấp độ y phục, xây dựng nhà cửa, bản làng, phố phường, đô thị và lao động sản xuất…, đều xoắn xuýt, quyện bện vào nhau, khó có một lĩnh vực nào, một vấn đề nào là thuần bảo tồn, thuần cải tạo hay là thuần đổi mới, xây dựng mới, phát triển mới.

Dưới đây, tôi chỉ phát biểu đôi ba ý kiến quanh truyền thống văn hóa và việc kế thừa truyền thống trong quá trình đổi mới – cách mạng nền văn hóa của các dân tộc ở Việt Nam.

Chúng ta nên dứt khoát nhận định rằng trong tổng thể truyền thống của văn hóa loài người, cũng như tổng thể truyền thống văn hóa Việt Nam, đều có cả truyền thống tốt, tiến bộ và truyền thống xấu, lạc hậu. Như thế là vì truyền thống được hình thành và ổn định (tương đối) trong quá khứ, dưới các phương thức, hình thái kinh tế – xã hội, chế độ chính trị… của những xã hội có mẫu số chung là người bóc lột người, có một hằng số đáng buồn chung là sự tha hóa con người (cả thống trị và bị trị). Cho nên, trong kho tàng văn hóa cũ, không thể không in đậm những ý niệm thống trị một thời: đấy là ý niệm của giai tầng thống trị – bóc lột (Mác); và, dù có hai dòng văn hóa trong một nền văn hóa (Lênin), thì những nhân tố dân phủ và xã hội chủ nghĩa của nền văn hóa dân gian cũng không thể phát triển thành hệ thống – cấu trúc văn hóa độc lập được.

Để lấy một ví dụ chợt đến và đơn giản, hãy nói về thế ứng xử vợ, chồng trong tổng thể văn hóa cũ. Về mặt này, ta cũng lọc ra được đủ vẻ “nước đôi” và mâu thuẫn từ folklore cổ truyền:

- Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông củng cạn.

- Vợ chồng như áo cởi ngay tức thì

- Gái có chồng như gông đeo cổ.

- Gái có chồng như rồng có vây…

Có cái xấu ngay từ đầu và về bản chất, mà ta có thể và có quyền gọi là phản văn hóa, chứ không phải là văn hóa. Thế nhưng, trong cuộc đời cũ, hễ có văn hóa là có phản văn hóa, như trong vật lý có hạt và phản hạt, có vũ trụ và phản vũ trụ. Phản văn hóa, xin nhắc lại, là một khái niêm khá quan trọng của văn hóa học.

Ví dụ: Trong văn hóa phụ hệ, chồng áp bức vợ. Có cái không xấu ngay từ đầu mà về sau rnới xấu. Ví dụ: nền văn hóa văn minh quân chủ nào cũng phải đề cao ý thức tôn quân. Thời quân chủ đang lên, và với những ông vua tốt, “đời vua Thái Tổ – Thái Tông” như dân gian xưa nói, thì tôn quân đâu là chuyện xấu, vì vua đó là minh quân. Nhưng ở cuối thời quân chủ mà còn tôn quân thì lại là xấu, là “ngu trung”, nhất là “hôn quân” thì cần gì phải tôn trọng? Trần Hưng Đạo tôn quân là một ứng xử đáng ngợi ca, nhưng Lý Trần Quán mà tôn quân thì lại là một ứng xử không đáng khen, còn Phan Bội Châu vẫn tôn quân thì đã là một ứng xử lỗi thời.

Cho nên, một thế ứng xử, một truyền thống văn hóa là tốt hay là xấu cũng còn tuỳ ở bối cảnh lịch sử. Truyền thống vừa có tính ổn định, vừa có tính lịch sử,“có khi biến có khi thường”. Cũng vậy, truyền thống cũ vừa có tính cộng đồng, vừa mang dấu ấn giai cấp.

Không lạ rằng, khi xử lý vấn đề kế thừa truyền thống, Đảng ta bao giờ cũng nói:

1. Kế thừa một cách có chọn lọc và phê phán.

2. Phát huy tinh hoa vốn cũ dân tộc lên một trình độ mới, với một chất lượng mới cao hơn. Nói một cách khác, hợp thời hóa trong nhận thức và ứng xử. Đó cũng chính là một khía cạnh của việc đổi mới, cách tân văn hóa, mà tôi xin phép không bàn đến trong bài viết này.

III

Nói đến kế thừa truyền thống, chúng ta thường nghĩ ngay đến kế thừa những nét tinh hoa của truyền thống. Trong ứng xử và quan hệ xã hội, chúng ta thấy ở bất cứ dân tộc nào, miền nào trên đất nước ta, cũng đều có những tinh hoa đáng gìn giữ: tính hiếu khách, với chăn khách – gối khách cực kỳ đẹp đẽ của người Thái; bữa cơm khách, dù túng bấn, cũng phải sửa soạn cho tươm tất, của người Việt; tính sạch sẽ trong vệ sinh thân xác của người Chăm (một ngày tắm 4-5 lần, sau mỗi lần đều xức hương trầm…); nét thanh lịch của văn hóa Hà Nội; nét cởi mở của văn hóa Cửu Long…

Tôi xin phép được gọi đó là sự kế thừa hữu thức.

Thế nhưng, trớ trêu thay là lịch sử và cuộc đời, một cách vô thức, và khi hành động thì ngay cả sau khi chế độ phong kiến và thực dân hoàn toàn bị đánh đổ, thậm chí ngay cả hiện nay ở giai đoạn quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, mấy ai trong chúng ta lại không kế thừa những thói quen, phong tục xấu, ứng xử xấu…, di sản của một thời vua – quan – cường hào nghìn thuở, di sản của một thời thuộc địa – đô hộ Tàu – Tây – Nhật – Mỹ ngày trước và hôm qua.

Nếu không, tại sao lại có khái niệm “quan cách mạng” mà Bác Hồ đã có lần nói đến; tại sao bệnh quan liên còn nặng nề và phổ biên; tạo sao lại có sự xì xào, mà từ thời đầu hợp tác hóa và ngay trong thời chống Mỹ cứu nước, cho đến tận hôm nay, về cái nạn “cường hào mới” ở nông thôn xã hội chủ nghĩa của chúng ta? Nói đâu xa, trong giới trí thức mới hôm nay thiếu chi người còn vướng mắc cái thói quen xấu của nhà nho tin “sách vở thánh hiền” hơn thực tế cuộc đời, sính nói chữ và quen nhìn mặt chữ mà suy ra nhận thức về cái tưởng là chân lý và thực tế. Bệnh sách vở, bệnh giáo điều phải chăng vẫn còn là một bệnh của một bộ phận không ít lắm của trí thức hôm nay, và phải chăng không có ai trong chúng ta, hơn một lần trong cuộc đời, đã ứng xử với Mác, với Lênin chả khác gì các cụ trạng – nghè – cống ngày xưa ứng xử với Khổng Tử, với Mạnh Tử?

Tôi xin phép gọi đó là sự kế thừa vô thứa. Đó chính là cái mà các văn phẩm của chủ nghĩa Mác – Lênin gọi là sức ỳ. Truyền thống có sức ỳ của nó. Quá khứ vẫn có sức ép đè lên hiện tại. “Người chết vẫn níu lấy người sống” là như vậy.

Nhìn theo quan điểm chiến lược tổng thể, thì đó vẫn là những điều khó tránh (nếu không muôn nói là không thể tránh) ở thời quá độ này, ở không gian và thời gian văn hóa Việt Nam hôm nay, từ miền xuôi đến miền núi, từ Nam chí Bắc…

IV

1. Quanh việc kế thừa tinh hoa truyền thống một cách hữu thức, đã có vô số chuyện cần phải bàn cãi rồi.

Thế nào là kế thừa? Thế nào là tinh hoa truyền thống?

Mặt nào của đời sống văn hóa dân tộc cần bảo tồn nguyên vẹn? Hoa văn mặt phà Thái, thổ cẩm Tày – Nùng, cạp váy Mường, tượng mồ Tây Nguyên, múa rối nước Việt… chăng?

Mặt nào của đời sống văn hóa dân tộc, thì bảo tồn từng phần, xóa bỏ một phần, đồng thời phát triển ở một phần khác?

Lấy ví dụ về văn hóa hội hè – đình đám cũ, về lễ hội Việt Nam: có người đề nghị giữ phần hội, bỏ phần lễ. Chúng tôi cho rằng đó là một cách phi tôn giáo hóa, giải thiêng hội hè. Nhưng ngày xưa có hội nào mà không có lễ, mà nếu “giải thiêng” trọng vẹn đền chùa miếu mạo – trung tâm vật chất của văn hóa hội hè – thì dễ có mấy ai đi hội? Phải chi dùng biện pháp hành chính xóa sổ béng đi cả lễ lẫn hội, như có người, có nơi, có lúc đã làm, “cho nó tiện”!

Hội mà không lễ, cũng như cưới mà không ăn, không xin, thực ra dân có chịu không?

Quanh chuyện đó, sau đây là một ví dụ, và những thắc mắc có thể nảy ra từ ví dụ ấy. Không có hội Phủ Giầy “tháng ba giỗ Mẹ”, ngày xưa làm sao có nhạc hát chầu văn và “múa thiêng”? Vậy có nên bỏ hội Phủ Giầy nhưng vẫn giữ nhạc chầu văn, mà đưa lời mới vào theo cái khẩu hiệu một thòi “Bình cũ rượu mới”, liệu có được không? (Nhiều đồng chí lãnh đạo cấp cao lại không ưa thế, yêu cầu hát đúng nhạc cũ – lời cũ, nhưng công chúng thưởng thức phải chọn lọc và tuỳ lúc, tuỳ nơi mà hát). Và tại sao, với lôgích nào, mà chỉ bảo tồn chầu văn, nhưng lại xóa “múa thiêng” (tôi tạm mượn chữ của bà J. Cuisinier, nói nôm là “lên đồng”), cũng như chỉ bảo tồn cây đàn tính, nhưng xóa hát then, hay chỉ hát then với điệu cũ, lời mới, xóa sạch nội dung tôn giáo của mo-then?

Một số ví dụ khác, trên một mảnh đất khác. Cứ tưởng tượng như có người đưa lên Bộ Văn hóa mấy kiến nghị sau đây: – Thành lập trung tâm nghiên cứu chèo, tuồng, để bằng mọi biện pháp giữ nguyên xi mọi miếng trò, mảng trò, tích cũ, lời xưa .. nhằm mục đích nghiên cứu; Còn nhà hát chèo, nhà hát tuồng thì vừa biểu diễn tuồng, chèo y như cũ, vừa viết vở mới, diễn vở mới, phát triển chèo mới, tuồng mới (chèo hiện đại, tuồng hiện đại). – Cũng vậy, một học viện ca-múa-nhạc-kịch dân tộc sẽ lưu giữ, nghiên cứu, truyền bá (nếu cần thì chỉ truyền bá trong phạm vi hạn chế) y nguyên vốn ca-múa-nhạc- kịch các dân tộc ở Việt Nam, từ tính tẩu, pí pặp, đến đàn bầu, từ then – sli – lượn đến quan họ, từ nhảy Hmông đến múa Chăm, từ rối nước Bắc Bộ đến dù kê Nam Bộ; – Còn các nhà hát ca-múa-nhạc hiện đại thì vừa biểu diễn các tiết mục cổ truyền y như cũ, vừa cải tiến nâng cao (hoặc hạ thấp không biết chừng!) các nhạc cụ cổ truyền (vốn thường có âm vực thấp, âm lượng kém), các tiết mục cổ truyền, tổng hợp nhiều làn điệu dân ca, dàn nhạc, dân vũ, và đưa lên sân khấu, gọi là kịch dân ca, nào là kịch dân ca quan họ, kịch dân ca Nghệ Tĩnh…

Một vài thắc mắc trên lý, trên lẽ thế thôi, cho thấy cái phức tạp của vấn đề. Trên thực tiễn, còn có cái phức tạp này nữa. Hữu thức, ta muốn bảo tồn y nguyên,ví như bảo tồn trang phục của các tộc người khác nhau ở ta, ít nhất cũng để sử dụng trong các ngày lễ hội cổ truyền hay hiện đại, trong các buổi đón khách nước ngoài hay các đêm biểu diễn văn nghệ quần chúng. Nhưng về thực tế khách quan thì y phục dân tộc đang mờ dần và đang trên đà “Kinh hoá”, “xuôi hoá”, “Âu phục hoá’. Vì sao? Vì thiếu vải và vải màu? Vì thiếu chỉ và chỉ thêu? Vì đắt đỏ? Vì tiêu cực? Vì một mặc cảm mà tôi tạm gọi là “mặc cảm thiểu số”? (mặc cảm này là có thật ở một bộ phận không ít đồng bào và cán bộ người các dân tộc thiểu số anh em, khi họ tiếp xúc và làm việc với người miền xuôi, người Việt)…

Ấy là chưa nói đến chuyện bảo tồn cái nhà sàn Thái, Tày, Mường cái nhà nửa sàn – nửa đất H’mông-Dao, cái nhà rông Ba Na, nhà dài Xtiêng… Bảo tồn đến đâu? Còn đủ gỗ để làm không?…

Ấy cũng là chưa nói đến chuyện bảo tồn từng phần (mà có hướng dẫn) việc làm nương rẫy, hay là xóa hẳn việc làm nương rẫy, nên bảo tồn việc trồng cây thuốc ở người H’mông để Nhà nước thu mua làm dược liệu và xuất khẩu, hay là cấm tiệt việc làm thuốc phiện, phá nương trồng thuốc phiện, rồi người H’mông trốn vào đốt nương giữa rừng trồng “lậu” thuốc phiện, còn ngành y tế Việt Nam lại nhập thuốc phiện và các chế phẩm của nó để làm thuốc?

Thế là có hiện tượng này trong đời sống văn hóa của các dân tộc anh em ở Việt Nam: hữu thức, hô hào văn hóa một đằng; vô thức, thầm lặng một nẻo.

Và sao không có hiện tượng nửa vô thức, nửa hữu thức ở một số sự kiện văn hóa Việt Nam hôm nay, chẳng hạn như việc phục hồi dần dần một số lễ hội ở miền xuôi, miền núi, nhất là trong mười năm qua, đặc biệt trong dăm năm vừa qua, chẳng hạn như việc phục hồi bàn thờ tổ tiên ngay trong gia đình cán bộ cộng sản ở đô thị, một việc mà sau 1954 chưa hề là hiện tượng phổ biến?

Và trong lĩnh vực vô thức kế thừa, cái gì là xấu, là phản động (hiểu theo nghĩa triết học của Lênin), cần phải loại trừ? (ứng xử quan dạng, cường hào khệnh khạng, thích phô trương, ăn uống – nhậu nhẹt, thích giấy tờ, thích mệnh lệnh hơn là giải thích, cổ vũ, vận động, tổ chức tỉ mỉ…?) Loại trừ bằng cách nào? (lôi từ lĩnh vực vô thức lên lĩnh vực ý thức, để nhận thức cho kỹ mà xóa bỏ?)

Và có hay không có sự kế thừa vô thức nhưng mà tốt?

Nói cho cùng kỳ lý thì con người là một sinh vật có ý thức, và chẳng có cái gì hoàn toàn vô thức ở con người. Nhưng, theo tôi, hoàn toàn phủ nhận phạm trù vô thức như J.P.Sartre đã làm, thì không ổn. Nền tâm lý học Xô Viết, từ sau hội nghị cuối năm 1979, cũng đã thừa nhận phạm trù vô thức, một phạm trù mà Mác vĩ đại vẫn dùng và đã dùng trong tác phẩm của mình, chẳng hạn trong Sự thống trị của Anh ở Ấn Độ.

Trong nhân dân ta, trước đây cũng như ngày nay, nhiều hiện tượng kế thừa vô thức (như thói quen, kinh nghiệm nghề nghiệp, chiêm nghiệm thời tiết, thời vụ…) đã đưa lại những kết quả có khi khá tốt. Tuy vậy, chúng tôi nghĩ rằng, trong lĩnh vực văn hóa – nghệ thuật, việc kế thừa một cách có chọn lọc và phê phán, việc phát huy tinh hoa vốn cũ của dân tộc lên một bước với một chất lượng cao hơn, là một công việc hữu thức của nhiều cơ quan văn hóa – nghệ thuật, một công việc cần được tiến hành có kế hoạch, có bước đi cụ thể, có dự báo, thì mới đạt được hiệu quả mong muốn.

^* Nguồn: VĂN HÓA VIỆT NAM – Tìm tòi và suy ngẫm, nhà xuất bản Văn học, 2003. Tác giả: TRẦN QUỐC VƯỢNG.